Textíll

Við þurfum að kaupa minna, kaupa notað, nota lengur,
gera við og endurvinna meira!

„Með því að lengja notkunartímann á fötunum okkar getum við dregið úr umhverfisáhrifum“

Það er erfitt að ímynda sér lífið í heimi án textíls enda er textíll allt í kringum okkur. Það eru ekki bara fötin okkar heldur líka gólfteppin okkar, sófarnir, handklæði og svo mætti áfram telja. Föt veita okkur þægindi og vörn en þau eru einnig ákveðið tjáningarform.

Textíll er efni sem framleitt er úr þráðum af mismunandi uppruna svo sem ull, bómull og viskósa en einnig tilbúnum trefjum og plastefnum sem hægt er að spinna í þræði. Þráðurinn er síðan notaður til þess að búa til efni sem eru yfirleitt ofin, prjónuð eða unnin á annan hátt.

Efnin eru svo notuð í allskyns vörur; fatnað, skó, rúmföt, gluggatjöld, garn, gólfteppi, húsgagnaáklæði, bílsæti, handklæði og tjöld svo eitthvað sé nefnt. Við framleiðslu textíls er notað gríðarlegt magn af efnavöru til að ná fram ákveðnum eiginleikum eins og lit, áferð, mýkt og vatnsheldni.

Af hverju getur textíll verið vandamál?

Framleiðsla á textíl hefur í för með sér neikvæð áhrif á umhverfi og samfélag. Þessi áhrif geta magnast samhliða því sem við kaupum meira.

Umhverfisáhrif

Textíliðnaðurinn er einn sá umfangsmesti í heimi og honum fylgir gríðarleg efnanotkun, ferskvatnsmengun og losun gróðurhúsalofttegunda

Iðnaðurinn er frekur á auðlindir og krefst mikillar notkunar á orku, vatni, efnavöru og varnarefnum. Samkvæmt skilgreiningum Umhverfisstofnunar Evrópu (2014) og Norrænu ráðherranefndarinnar (2015) er textíll fjórði stærsti umhverfisþáttur einstaklinga á eftir húsnæði, samgöngum og matvælum.

Áætlað hefur verið að við framleiðslu á einum gallabuxum þurfi í kringum 10.000 lítra af vatni miðað við núverandi framleiðsluaðferðir og um 3.000 lítra í einn stuttermabol . Þetta ásamt því gríðarlega magni af efnavöru sem notað er í virðiskeðjunni hefur í för með sér mikla mengun á ferskvatni í þeim löndum þar sem framleiðslan fer fram. Sameinuðu þjóðirnar hafa áætlað að um 20% af allri mengun sem finna má í skólpi frá iðnaði sé frá textíliðnaðinum. 

Í virðiskeðjunni á sér einnig stað losun gróðurhúsalofttegunda en talið er að um 8-10% af heildarlosun gróðurhúsalofttegunda í heiminum megi rekja til textíliðnaðarins. Miðað við mikla aukningu á framleiðslumagni síðustu áratugi mun losunin halda áfram að aukast, ekki hvað síst vegna aukinnar áherslu á skynditísku (e. fast fashion). Heildarlosun gróðurhúsalofttegunda frá textílframleiðslu er í kringum 1,2 milljarðar tonna á ári sem er meira en frá öllu millilandaflugi og sjóflutningum samanlagt. 

Úr flíkum sem  framleiddar eru úr gerviefnum losna örtrefjar úr plasti (örplast) þegar þær eru þvegnar sem svo berast til sjávar og valda plastmengun í hafi.

Sú þróun sem hefur átt sér stað í framleiðslu og notkun á textíl er langt frá því að vera sjálfbær. Framleiðslan hefur tvöfaldast síðan árið 2000 og á sama tíma hefur notkun hverrar flíkur farið úr 200 skiptum niður í rúmlega 150 skipti. Kerfið er nánast alfarið línulegt, við sjáum nýjar vörur í verslunum í hverri viku og flíkur eru þar af leiðandi notaðar í stuttan tíma og enda fljótt í urðun. Verð á textíl endurspeglar ekki raunkostnað umhverfisins og samfélagsins við framleiðsluna og þannig er erfitt fyrir okkur að sjá auðlindirnar sem eru notaðar í allri virðiskeðjunni.

Samfélagsleg áhrif

Það starfa um 75 milljónir manns í textíliðnaðinum og mannsæmandi vinnuskilyrði eru ekki allsstaðar tryggð

Vinnuumhverfi þeirra sem starfa í textíliðnaðinum er oft skaðlegt vegna hættulegra efna sem notuð eru í framleiðslunni. Mikill þrýstingur er á að halda kostnaði og tíma sem fer í framleiðsluna í lágmarki sem verður til þess að verkamenn líða fyrir slæma og jafnvel hættulega vinnuaðstöðu, langan vinnutíma og lágt kaup. Áhersla á að lágmarka kostnað hefur líka í för með sér að oft er sparað í mengunarvörnum og öryggismálum. Einnig geta umhverfisáhrif framleiðslunnar haft bein neikvæð áhrif í nærumhverfi verksmiðjanna og þar með samfélögin þar í kring. 

Fatasóun

Síðan árið 2000 hefur framleiðsla á fötum nær tvöfaldast á sama tíma og þau enda sífellt hraðar í ruslinu

Sökina er að miklu leiti að finna í aukinni áherslu framleiðenda og kaupenda á skynditísku (e. fast fashion).

Skynditíska felur í sér framleiðslu á ódýrum flíkum í lágum gæðum sem unnar eru með sem minnstum fjárhagslegum tilkostnaði. Þá er félagslegur kostnaður auk umhverfiskostnaðar ekki tekinn inn í verðið og litlir hvatar fyrir almenning til að draga úr sóun sinni. Skynditíska hefur þau áhrif að meðalneysla á textíl á hvern einstakling hefur aukist verulega. Á sama tíma hefur nýtni dregist saman hratt og á heimsvísu hefur meðalfjöldi skipta sem hver flík er notuð dregist saman um fjórðung á árunum 2000-2015, frá um 200 skiptum í 150 skipti áður en hún endar í ruslinu.

Árið 2019 var áætlað að meðal Evrópubúinn kaupi um 26 kg af fatnaði og losi sig við um 11 kg árlega. Hér á landi er hins vegar talið að hver einstaklingur losi sig við um 15-23 kg af textíl árlega, sem er margfalt meira en meðal-jarðarbúi.

Þegar textílúrgangur á Íslandi er skoðaður hefur Umhverfisstofnun áætlað að um 60% (14kg/íbúa/ári) sé urðaður með blönduðum úrgangi. Rauði Krossinn tekur við um 40% (9kg/íbúa/ári) til endurnotkunar og endurvinnslu. Næstum allur notaður textíll sem safnast á Íslandi er sendur í flokkunarstöðvar erlendis þaðan sem honum er svo dreift til endursöluaðila eða komið í besta mögulega farveg. Til eru farvegir fyrir öll textílefni, ekki einungis heillegar flíkur, og því mikilvægt að neytendur skili öllu inn í sérsöfnun. Þetta á við um lök, götóttar nærbuxur, ofþvegin handklæði og svo mætti lengi telja.

Gæði notaðs textíls sem fluttur er frá Íslandi eru almennt mikil en mikilvægt er að textíl sé skilað hreinum og í lokuðum plastpokum til að hann mengist ekki af öðrum úrgangi.

Áhugaverðar tölur

Bolur

Meðalfjöldi skipta sem hver flík er notuð á heimsvísu

13.000 Tonn umbúðaplastúrgangs á Íslandi á ári

Hver Íslendingur losar sig við u.þ.b. 20 kg af textíl á ári

Losun

%

Um 8-10 % losun GHL í heiminum er frá textíliðnaði

Buxur

Spjaraþon

Tveggja daga hugmyndasmiðja sem fór fram ágúst 2020 þar sem þátttakendur lærðu um áskoranir í virðiskeðju textíls og þróuðu í kjölfarið skapandi lausnir. 

Hvað er til ráða?

Það er margt sem við getum gert til að leggja okkar af mörkum. Það mikilvægasta er að draga úr neyslu þar sem innkaupin ráðast í dag að miklu leyti af löngun en ekki þörfum. Einnig eru til ýmis ráð til að auka líftíma fatnaðar og textíls sem samræmast hugmyndafræði hringrásarhagkerfisins. 

Kaupa minna

Með því að kaupa minna geta neytendur til lengri tíma haft áhrif á magn framleiðslu textíls í heiminum. Þar með draga þeir úr auðlindanýtingu og neikvæðum áhrifum á umhverfi og samfélag.

Kaupa fáar flíkur en góðar
Sökum lágs verðs kaupum við oft flíkur án þess að hugsa út í hvort við þurfum á þeim að halda, hversu lengi þær eiga eftir að endast eða hvort við eigum eitthvað nú þegar sem hefur sama notagildi. Eitt ráð til að draga úr neyslu er að hafa þessi atriði bakvið eyrað í innkaupum og ígrunda betur hvað við erum að kaupa, hvers vegna og hver gæðin eru. Einnig hvort að innkaupin veita okkur raunverulega hamingju 🙂

Lána og leigja
Föt sem við þurfum sjaldan að nota, svosem brúðkaupsfatnaður, galaföt, skíðafatnaður og svo fram vegis er oft óþarfi að eiga. Þá er sniðugt að leigja eða fá lánað og vera duglegur að lána öðrum.

Nota lengur

Með því að nota fötin okkar tvöfalt lengur getum við dregið úr umhverfisáhrifum af neyslu okkar á fatnaði um helming.

Gera við
Með viðgerðum getum við lengt endingartíma textíls mikið. Með einfaldari leit á vefnum má finna fjöldan allan af leiðbeiningum um hvernig það er gert, auk þess sem hægt er að fara á námskeið eða leita sér aðstoðar hjá fagmanni. Notkun viðgerðaþjónustu hefur dregist saman eftir því sem vöruverð lækkar en oft er hægt að tvöfalda endingartíma með að nýta sér handlagna klæðskera og viðgerðarfólk. Hér er listi yfir nokkrar saumastofur, en leit á netinu gefur fleiri niðurstöður.

Breytt og bætt – Smáralind.
Elínborg saumastofa – Miðhrauni 22, Garðabær.
Klæðskerahöllin – Hringbraut 49, Reykjavík.
Listasaumur – Kringlunni, Reykjavík
Saumsprettan – Síðumúli 31, Reykjavík.
Saumastofa Hassans – Hverfisgata 43, Reykjavík. 
Saumastofa Súsönnu – Hamraborg 1, Kópavogur.
Saumnálin – Laugavegi 168, Reykjavík.

Breyta
Stundum henta flíkur ekki lengur, til dæmis vegna þess að þær eru of litlar, of síðar, of víðar, orðnar slitnar eða komnar úr tísku. Fyrir handlagna er um að gera að nýta efnið áfram og sauma sér eitthvað nýtt. Einnig er hægt að nýta mikið notaðan textíl í tuskur, götóttar sokkabuxur má klippa niður og nota sem hárteygjur o.s.frv. Hér er einnig hægt að setja sig í samband við klæðskera eða saumastofur.

Ýmis fyrirtæki hér á landi hafa byggst upp á þessari hugmynd en þá er gengið skrefinu lengra og búinn til hágæða tískufatnaður úr fötum og öðrum textíl sem ekki er lengur í notkun. Sem dæmi má nefna:

Guðrún Borghildur – Endurnýtt hráefni eins og leðurjakkar og gömul tjöld nýtt til að búa til fylgihluti af ýmsu tagi.
Sisters Redesign, Litla hönnunarbúðin – Íslensk hönnun úr endurunnu efni.
Aftur – Hönnun úr endurnýttum fatnaði.

Fara vel með
Með því að fara vel með föt má lengja líftíma þeirra mikið. Til dæmis með að fara eftir þvottaleiðbeiningum og fækka þvottum með blettahreinsun. Föt sem lykta er hægt að meðhöndla og/eða viðra. Samkvæmt leiðbeiningarstöð heimilanna þolir textíll yfirleitt betur kaldari og styttri þvottaprógröm með minni vindingu.

Kaupa notað

Með því að kaupa notaðar flíkur sparar þú orku, efni og vatn sem notað er í framleiðslu nýrra flíka. Gæði notaðs fatnaðar á Íslandi eru almennt mikil og allir ættu að geta fundið sér eitthvað við sitt hæfi. Ýmsir aðilar selja notuð föt á Íslandi, hér má finna lista yfir nokkra aðila en leit á netinu gefur betra úrval.

Fatabúðir Rauða Krossins  – um allt land.
Aftur nýtt – Sunnuhlíð 12, Akureyri. Básar þar sem hægt er að kaupa og selja notaðan fatnað.
Barnaloppan– Skeifunni 11, Reykjavík. Básar þar sem hægt er að kaupa og selja notaðar barnavörur.
Extraloppan – Smáralind. Þar er hægt að kaupa og selja notuð föt fyrir fullorðna.
Hertex – Reykjavík og Akureyri. Fata og nytjamarkaður.
Kringlubazaar – Kringlunni. Þar er hægt að kaupa og selja notuð föt fyrir bæði börn og fullorðna.
Spúútnik – Kringlunni og Laugavegi 28b, Reykjavík. Notuð föt til sölu.
Stína fína – Strandgötu 29, Hafnarfirði. Umboðssala á notuðum fatnaði, skóm og fleira fyrir konur.
Trendport – Hafnargata 60, Keflavík. Þar er hægt að kaupa og selja notuð föt fyrir bæði börn og fullorðna.
Wasteland Reykjavík – Ingólfsstræti 5, Reykjavík. Notuð föt til sölu.

Koma í áframhaldandi notkun

Ólíkt því sem margir halda er aðeins brot af þeim fatnaði sem skilað er í sérsöfnun notaður áfram, en mikill hluti er endurnýttur í tuskur eða önnur efni í lægri gæðum en upprunalega varan. Ef við viljum tryggja að fatnaður í góðu standi komist í notkun getur verið betra að:

Gefa vinum eða fjölskyldu
Hvað er betra en að sjá gamla flík á einhverjum sem okkur þykir vænt um? Það eru ekki einungis barnaföt sem hægt er að gefa áfram heldur líka föt sem maður passar ekki í lengur eða er kominn með leið á. Kannski eru einhver systkini eða frændsystkini, vinir eða vandamenn sem yrðu mjög ánægðir með flíkina eða rúmfötin.

Nýta skiptimarkaði
Skiptimarkaðir eru frábær leið til að koma fötum og öðrum textíl í áframhaldandi notkun.

Reglulega eru auglýstir fataskiptimarkaðir sem geta verið góðir staðir til að losa sig við vel nothæf föt og ná sér í eitthvað í staðinn.

Foreldrafélög geta tekið sig saman og verið með fataskiptimarkaði í skólum. Ein útfærsla er að skipta stærðum niður á mismunandi stofur til að auðvelda öllum að finna föt sem passa.

Einnig geta vinahópar eða vinnustaðir skipulagt fataskiptimarkaði. Eða látið slá hanga allan ársins hring þar sem fólk getur skilið eftir eða sótt sér notuð föt.

Skila á réttan stað

Ef textíl er hent beint í almennt sorp erum við bæði að henda auðlindum sem fóru í framleiðsluna og eins að taka landsvæði sem gæti nýst í annað undir urðun. Það er því mikilvægt að flokka textíl og skila á rétta staði þegar hann nýtist ekki lengur.

​Föt og annar textíll á að vera hreinn, þurr og pakkaður í lokaðan plastpoka. Það er í góðu að efnin séu rifin eða slitin þar sem þau nýtast þá til endurvinnslu.

Skila má textíl meðal annars til:

Fatasöfnunar Rauða krossins

Textílsöfnunar Terru og Rauða krossins frá fyrirtækjum

Hertex

Samhjálp