Dagana 16.-24. nóvember næstkomandi stendur Evrópska nýtnivikan yfir en markmið átaksins er að hvetja fólk til að draga úr óþarfa neyslu, nýta hluti betur og draga þannig úr myndun úrgangs.
Matarsóun í brennidepli í ár
Þema ársins er matarsóun undir slagorðinu Það er óbragð af matarsóun! Sérstök áhersla er lögð á nýtingu afganga og eru fyrirtæki, sveitarfélög, stofnanir, skólar og almenningur hvött til þess að leggja sitt af mörkum til að sporna gegn matarsóun með því að gefa afgöngunum gaum.
Matarsóun á Íslandi jafngildir um 160 kílóum á hvern íbúa á ári. Tæpur helmingur allrar matarsóunar á sér stað í frumframleiðslu matvæla en um 40% á heimilum. Lágmörkun matarsóunar er loftslagsmál, efnahagsmál og mikilvægur þáttur í innleiðingu hringrásarhagkerfisins.
Það eru ýmsar leiðir færar til að vekja athygli á matarsóun og nýtingu afganga og bendum við á fræðsluefni Saman gegn sóun sem finna má t.d. hér og fyrir atvinnulífið hér. Þar má finna umfjallanir um afganga, geymsluaðferðir og uppskriftir gegn sóun svo eitthvað sé nefnt.
Vinnustaðir geta t.d. lagt sérstaka áherslu á að elda úr afgöngum eða leyfa starfsfólki að taka afganga heim. Veitingastaðir geta hvatt viðskiptavini til að taka afganga með heim og heimilin geta leikið sér að því að skipuleggja innkaup vikunnar með afganga í huga eða farið í kaupstopp og nýtt það sem til er í skápunum. Möguleikarnir eru endalausir!
Kynningarefni sem öll geta nýtt sér
Í samstarfi við Reykjavíkurborg höfum við útbúið einfalt kynningarefni sem nýtist öllum þeim sem vilja taka þátt í Nýtnivikunni í ár:
Það er um að gera að gefa hugmyndafluginu lausan tauminn í Nýtnivikunni; halda viðgerðarkaffi, skiptimarkaði, fyrirlestra, kynna nýjar lausnir eða hvað eina sem styður við minni sóun, sama af hvaða tagi hún er.
Einnig er hægt að hafa samband við okkur í gegnum netfangið samangegnsoun@samangegsoun.is ef einhverjar spurningar vakna.
Deilum því sem vel er gert!
Við hvetjum öll sem taka þátt í Nýtnivikunni í ár að deila því með okkur á Facebook síðu Saman gegn sóun eða Instagram, með því að merkja okkur eða senda skilaboð og við deilum því áfram. Það má líka benda okkur á það sem aðrir eru að gera vel!“
Um þessar mundir stendur yfir endurskoðun á stefnunni Saman gegn sóun sem er stefna ríkisins um úrgangsforvarnir. Umhverfisstofnun stendur fyrir vinnunni og hefur haldið opna fundi um allt land til að safna hugmyndum fyrir stefnumótunarvinnuna. Síðasti opni fundurinn var haldinn í dag í Reykjavík fyrir fullum sal í Iðnó.
Fundurinn var vel sóttur og á honum fór fram lausnamiðað samtal um þær hugmyndir sem safnast hafa upp um hringferð Saman gegn sóun um landið.
Hér á eftir fer nokkuð löng samantekt á því sem fram fór á fundinum, fyrir þau sem hafa áhuga á að kafa í efnið.
Tónninn settur
Fundurinn hófst á því að Þorbjörg Sandra Bakke, teymisstjóri hringrásarhagkerfis hjá Umhverfisstofnun, sagði frá stefnunni og niðurstöðum samráðsins hingað til. Mestur úrgangur verður til hjá fyrirtækjum og fyrirtæki hafi kallað eftir því að fá að taka virkan þátt í stefnumótunarvinnunni og innleiðingu stefnunnar. Þær leiðir sem hagaðilar sjái sem vænlegastar til að draga úr sóun séu beiting skatta og ívilnana, aukin fræðsla og skýrt regluverk. En varðandi regluverk kom skýrt ákall frá fyrirtækjum að það sé öflugt en jafnframt leiðbeinandi.
Guðmundur Steingrímsson, umhverfisfræðingur, var með hugvekju um stöðu hringrásarhagkerfisins á Íslandi. Þrátt fyrir umræðuna í samfélaginu sýni tölurnar að Íslendingar flytji inn sífellt minna af vörum sem hafa neikvæð umhverfisáhrif eða tengist ofneyslu. Því séu jákvæð teikn á lofti.
Aðgerðir dýpkaðar fyrir opnum sal
Að inngangserindum loknum tóku við pallborðsumræður í fjórum pallborðum. Hvert pallborð fékk nokkrar aðgerðir til að ræða fyrir opnum sal en fundargestir sáu síðan um að forgangsraða aðgerðunum eftir því hversu mikilvægt sé að taka þær inn í aðgerðaáætlun við nýju stefnuna. Aðgerðirnar eru sprottnar úr þeirri vinnu sem átti sér stað á fundum með hagaðilum um allt landið.
Rauður þráður í umræðum pallborðanna voru að hvatar séu líklegastir til þess að skila árangri þegar kemur að því að draga úr sóun og niðurstöður fundarins voru í samræmi við það.
Fyrsta pallborð – matvæli og umbúðir
Baldur Ólafsson, markaðsstjóri Bónus
Bergrún Ósk Ólafsdóttir, verkefnastjóri umhverfis & samfélags hjá Samkaup
Margrét Gísladóttir, framkvæmdastjóri Samtaka fyrirtækja í landbúnaði
Einar Örn Thorlacius, lögfræðingur hjá Matvælastofnun
Umræðustjóri: Jóhannes Bjarki Urbancic Tómasson, sérfræðingur í teymi hringrásarhagkerfis hjá Umhverfisstofnun
Það getur reynst áskorun að minnka matarsóun á sama tíma og við ætlum okkur að minnka magn umbúða utan um matvæli. Umræðan í pallborðinu snerist að miklu leyti að því að hvata vantitil að draga úr matarsóun en á sama tíma sjái fyrirtæki ekki augljósar leiðir til að draga úr magni pakkninga utan um vörur. Þegar kemur að því að lágmarka umbúðir liggi tækifærin sérstaklega í því lágmarka flutningsumbúðir utan um matvæli áður en þau fari í hillur verslana.
Ljóst er að hvata vantar í kerfið til að koma nothæfum matvælum í nýtingu en þó hafi það tekist í sumum smásöluverslunum. Framleiðendur séu meðvitaðir, smásöluverslanir séu með hugann við efnið og ný strikamerki vara geti auðveldað verslunum að bjóða matvæli á lægra verði eftir því sem þau nálgast að renna út á tíma.
Eftir umræður í pallborðinu forgangsröðuðu þátttakendur fundarins aðgerðum sem tengjast matvælum og umbúðum á þennan hátt:
Hvatar til að draga úr matarsóun
Regluverk styðji við minni umbúðir eða umbúðaleysi
Matvæli séu ekki ónýt þegar komið er að best fyrir stimplinum
Á skannasala rétt á sér?
Annað pallborð – Neytendavörur
Brynja Dan, eigandi Extraloppunnar, 1111.is og bæjarfulltrúi í Garðabæ
Gréta María Grétarsdóttir, framkvæmdastjóri Prís
Gró Einarsdóttir, sérfræðingur Rannsóknamiðstöðvar Háskólans á Akureyri og doktor í félagssálfræði
Óttar Örn Sigurbergsson, framkvæmdarstjóri Elko
Umræðustjóri: Björn Steinar Blumenstein, vöruhönnuður, eigandi Studio Plastplan og fagstjóri í vöruhönnun við Listaháskóla Íslands
Á Íslandi er kaupmáttur mikill og hagkerfið línulegt – sem leiðir til þess að við erum meðal mestu neysluþjóða heimsins. Í pallborðinu um neytendavörur var rætt um nægjusemi, fræðslu og hvernig fyrirtæki geti aðlagað sig að breyttum gildum samfélagsins.
Þar kom meðal annars fram að, ólíkt því sem mörg halda, þá felist góð viðskiptatækifæri í umhverfismálum, sérstaklega hvað varðar að draga úr sóun og að lágmarka umbúðir. Þar sem fyrirtæki finna fjárhagslegan ábata séu þau óhrædd við að stökkva á viðskiptatækifærin. Það hafi verið raunin hingað til og stefnumótendur megi gera ráð fyrir að það verði þannig áfram. Það skipti smásala ekki öllu máli hvort þeir selji nýja vöru eða notaða.
Eftir umræður í pallborðinu forgangsröðuðu þátttakendur fundarins aðgerðum um neytendavörur á þennan hátt:
Hagrænir hvatar fyrir hringrásarlausnir (deilihagkerfi, viðgerðir, ending, endursala)
Fræðsluátak um úrgangsforvarnir og hringrásarhagkerfið
Við þurfum að rækta hamingjuna því hamingjusama vantar ekkert
Fyrirtæki framleiði færri hluti (framleiða of mikið og miklu af því hent)
Þriðja pallborð – Byggingariðnaður
Sigurður Pálsson, forstjóri Byko
Sigríður Ósk Bjarnadóttir, framkvæmdastjóri umhverfis- og gæðasviðs hjá Hornsteini
Bergþóra Góa Kvaran, sérfræðingur hjá Svaninum á Íslandi
Umræðustjóri: Guðmundur Steingrímsson, umhverfisfræðingur
Undanfarin ár hefur verið víðtæk umræða um umhverfismál í byggingargeiranum. Rauði þráðurinn sé að það vantar rannsóknir, þekkingu og fyrirmyndir til að auka nýtingu hráefna og bæta hönnun þannig að sem minnst af úrgangi falli til. Einnig hafi orðið til hvatar til að byggja stærri íbúðir en áður, íbúðir sem er jafnvel ekki sérstök eftirspurn eftir, heldur séu sérsniðnar að gildandi regluverki frekar en þörfum íbúa. Þessu sé hægt að vinda ofan af.
Nokkur umræða var einnig um að hversu miklu marki sé raunhæft að nýta byggingarefni sem þegar eru til staðar, svo sem burðarvirki bygginga sem á að rífa, og hversu mikil sóun geti fylgt því þegar hús séu hönnuð eða byggð án stöðlunar. Aðferðafræði við nýbyggingar á Íslandi sé einnig önnur en á hinum Norðurlöndunum og þar liggi einnig tækifæri til að bæta verkferla.
Eftir umræður í pallborðinu forgangsröðuðu þátttakendur fundarins aðgerðum um byggingariðnaðinn á þennan hátt:
Nýta hagræna hvata til að lágmarka úrgangsmyndun
Hönnun taki mið af lágmörkun nýs byggingarefnis
Auknir hvatar til að viðhaldi sé sinnt og það skráð
Aukið aðgengi að notuðu byggingarefni
Fjórða pallborð – Framleiðslufyrirtæki
Sigurjón Svavarsson, framkvæmdastjóri umhverfismála hjá Elkem Ísland
Sveinn Margeirsson, framkvæmdastjóri nýsköpunar og loftlagsmála hjá Brim
Jóna Bjarnadóttir, framkvæmdarstjóri samfélags og umhverfis hjá Landsvirkjun
Umræðustjóri: Elva Rakel Jónsdóttir, framkvæmdarstjóri Festu
Framleiðslu fylgir óhjákvæmilega einhver sóun en það sé bæði hagur framleiðenda og viðskiptavina að sjá til þess að sem stærstum hluta vörunnar sé komið í verð. Sóun í framleiðslu sé oft tilkomin af gamalli arfleifð þegar verksmiðjur eða innviðir voru hannaðir. Kostnaður við endurbætur á framleiðsluferlum geti verið hindrun fyrir fyrirtæki sem búa við óstöðugt rekstrarumhverfi og því skipti fyrirsjáanleiki í rekstrarumhverfinu máli til að draga úr sóun.
Þeir hvatar sem þegar séu til staðar hafi verið vel nýttir af fyrirtækjum en ljóst er að til fá öll fyrirtæki á hringrásarvagninn þurfi að stilla hagræna hvata þannig að bætt nýting skili sér samhliða í aukinni arðsemi.
Sérstök tækifæri séu einnig í viðgerðum á vélbúnaði í framleiðslufyrirtækjum og þar séu vannýtt tækifæri.
Eftir umræður í pallborðinu forgangsröðuðu þátttakendur fundarins aðgerðum fyrir framleiðslufyrirtæki á þennan hátt:
Hagrænir hvatar sem flýta fyrir umbótum, t.d. fjárfestingu í tækni sem eykur nýtni
Einfalda regluverk til að tryggja að aukaafurðir/úrgangur eins fyrirtækis geti orðið hráefni í framleiðslu annars
Í stað þess að frumframleiða ál ætti Ísland með sína endurnýjanlegu orku að laða að fyrirtæki sem endurvinna ál eða aðrar málmafurðir
Setja skýrari kröfur í starfsleyfi stórra fyrirtækja um leiðir til að draga úr myndun úrgangs
Hagrænir hvatar til að draga úr viðgerðarkostnaði við viðhald á búnaði og vélum
Get ég enn haft áhrif?
Eftir fundinn tekur nú við vinna við að móta tillögu að stefnu um úrgangsforvarnir sem lögð verður fyrir ráðherra ásamt aðgerðum. Tillögurnar fara í samráðsgátt stjórnvalda á fyrstu vetrarmánuðum þar sem almenningi og hagaðilum gefst tækifæri til að koma athugasemdum sínum á framfæri.
Saman gegn sóun þakkar fundarmönnum fyrir sína þátttöku og góðar viðtökur.
Umhverfisstofnun hefur verið falið að endurskoða stefnu stjórnvalda um úrgangsforvarnir – Saman gegn sóun. Eftir að hafa ferðast um landið á vordögum og hitt fulltrúa almennings, sveitarfélaga og fyrirtækja erum við komin með stóran banka af frábærum hugmyndum um aðgerðir til að draga úr sóun.
Nú er komið að því að velja þær bestu úr, móta betur og forgangsraða og við viljum gefa öllum áhugasömum færi á að hafa áhrif. Þann 17. september frá kl. 9-12 verðum við með opinn fund í Iðnó þar sem hópur hagaðila mun ræða aðgerðirnar og þátttakendur fá kost á að forgangsraða þeim.
AF HVERJU ÆTTI ÉG AÐ MÆTA? • Tækifæri til að hafa bein áhrif á stefnu stjórnvalda • Fræðsla um hringrásarhagkerfið • Tækifæri til að ræða við fólk, fyrirtæki og hið opinbera um þessi mál
DAGSKRÁ • Saman gegn sóun – starfsfólk Umhverfisstofnunar • Hringrásarhagkerfið Ísland – Guðmundur Steingrímsson, umhverfisfræðingur • Pallborð þar sem hagaðilar fara yfir kosti og galla þeirra aðgerða sem hafa verið ræddar • Samtal um aðgerðir og þeim forgangsraðað
FYRIR HVER? • Öll! • Starfsfólk fyrirtækja • Starfsfólk sveitarfélaga og stofnana • Nemendur • Hönnuði og listafólk • Almenning
Plasttappar eru á meðal 10 algengustu plasthlutanna sem finnast á ströndum Evrópu. Þeir valda miklum skaða á lífríkinu. Þess vegna þurfa tapparnir nú að vera fastir við flöskuna.
Dýrin gleypa tappana
Fuglar, fiskar og önnur sjávardýr halda oft að skærlitir tapparnir séu fæða. Dýrin geta drepist úr vannæringu ef þau innbyrða þá eða annað plast. Með því að tryggja að tapparnir haldist á flöskunum komum við í veg fyrir að þeir endi í náttúrunni og aukum líkurnar á því að þeir komist með í endurvinnslu.
Vörur úr einnota plasti sem fjúka eða er hent í umhverfið enda oftar en ekki í hafinu. Evrópusambandið hefur því lagt áherslu á að beita sér gegn 10 algengustu plastvörunum sem finnast á ströndum í Evrópu. Tappar og lok eru á þeim lista.
Samkvæmt vöktun Umhverfisstofnunar á rusli við strendur Íslands eru plasttappar og -lok í 7. sæti yfir algengustu plasthlutina sem fundust á árunum 2016-2022.
Fuglar og önnur dýr inbyrða plasttappana / Mynd: Chris Jordan/Wikimedia Commons
Komum töppunum í endurvinnslu
Á hverju ári er talið að um 8 milljón tonn af plasti endi í hafinu. Plastið hverfur ekki heldur brotnar á endanum niður í smáar einingar sem kallast örplast. Plast hefur nú fundist nær allsstaðar á jörðinni; á botni dýpsta svæðis sjávar, í fylgju ófæddra barna, í mannsblóði og inn í Vatnajökli!
Á Íslandi, þar sem óspillt náttúra og hreint haf er þjóðarstolt og máttarstólpi efnahagsins, er mikilvægt að leita allra leiða til að draga úr plastmengun.
Plast er frábært og endingargott efni sem oft er hægt að endurvinna í nokkur skipti. Það er því til mikils að vinna að halda því frá náttúrunni og inn í hringrásarhagkerfinu eins lengi og unnt er.
Vörur úr einnota plasti sem fjúka eða er hent í umhverfið enda oftar en ekki í hafinu. Mynd: Unsplash
Ofnotkun á einnota plasti veldur vandræðum
Framleiðsla á plasti hefur tvöhundruðfaldast síðan árið 1950. Við erum alltaf að nota plastið í styttri og styttri tíma. Plast endist ótrúlega lengi en við notum það oft bara í nokkrar mínútur. Með aukinni framleiðslu og styttri líftíma endar meira og meira af plasti í náttúrunni með tilheyrandi skaða fyrir lífríkið.
Til að takast á við þessi vandamál hafa stjórnvöld sett reglur sem setja einnota plastvörum ýmis takmörk. Markmiðið er að koma í veg fyrir mengun af völdum einnota plasts og tryggja að plastið sem við notum sé endurunnið og komist þannig inn í hringrásina aftur.
Nú er komið að töppunum. Drykkjarílát og -umbúðir úr plasti fyrir allt að þrjá lítra af vökva verða að hafa tappa eða lok sem er áfast á meðan notkun vörunnar stendur.
Íslendingar framarlega í skilum á einnota drykkjarvöruumbúðum til endurvinnslu
Ísland var fyrst í heiminum til að koma á skilagjaldskerfi á landsvísu fyrir allar einnota drykkjarvöruumbúðir og er það Endurvinnslan hf sem annast kerfið. Frá því að fyrirtækið hóf starfsemi hefur árangur söfnunar verið með því besta sem gerist og hefur verið að nálgast 90% skil á ársgrundvelli. Þó að plastflöskurnar skili sér til Endurvinnslunnar berast tapparnir ekki alltaf með og standa vonir til þess að það breytist með nýjum reglum.
Saman gegn sóun
Plastmengun á sér engin landamæri og öll þurfum við að taka þátt í að berjast gegn henni. Þó þessi breyting kunni að virðast lítil, munu áhrif hennar vera mikil. Mörg íslensk fyrirtæki eru nú þegar búin að stíga skrefið og breyta sínum framleiðsluferlum og innkaupum til að taka þátt í breytingunni. Öll hönnun tekur mið af því að gera breytinguna sem auðveldasta fyrir neytendur og hafa flest fyrirtæki birt upplýsingar á heimasíðum sínum um virkni nýju tappanna.
Það er til mikils að vinna að halda náttúrunni okkar hreinni og taka þátt í að skapa hringrásarhagkerfi. Verum opin fyrir breytingum, fræðum okkur um virkni nýju tappanna og stöndum saman gegn sóun!
Umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra hefur falið Umhverfisstofnun að endurskoða stefnuna um Saman gegn sóun. Af því tilefni verður boðað til opinna funda fyrir fólk og fyrirtæki vítt og breytt um landið og er opið fyrir skráningar á fundina hér.
Ný stefna og aðgerðaáætlun
Umhverfisstofnun hefur verið falið að endurskoða stefnuna um Saman gegn sóun. Þá gefst tækifæri til að horfa til baka, meta árangur og móta nýja framtíðarsýn. Auk nýrrar stefnu ber okkur að leggja fram drög að aðgerðaáætlun og móta aðgerðir sem eru til þess fallnar að draga úr sóun, flýta innleiðingu hringrásarhagkerfis hér á landi og auka þar með velsæld fólks og fyrirtækja í landinu.
Samtal við fólk og fyrirtæki
Við hjá Saman gegn sóun leggjum áherslu á að almenningur, fyrirtæki og stofnanir um land allt hafi tækifæri til að hafa áhrif á nýju stefnuna og koma sínum sjónarmiðum á framfæri. Þess vegna ætlum við að halda opna fundi á Ísafirði, Akureyri, Egilsstöðum og höfuðborgarsvæðinu á næstu vikum. Þar gefst áhugasömum færi á að fræðast um þau tækifæri sem liggja í bættri nýtingu og minni sóun og koma með tillögur að aðgerðum. Nánari upplýsingar um fundaröðina og skráningu má finna hér.
Ráðgjöf frá atvinnulífinu
Við höfum einnig sett á laggirnar ráðgefandi hóp, Akkeri, sem er skipaður fimm fulltrúum atvinnulífs og fræðasamfélags. Akkeri er ætlað að vera stuðningur við verkefnahóp Umhverfisstofnunar í vinnunni fram undan og felast helstu hlutverk hópsins í að veita innsýn í stöðuna í málaflokknum, virkja hagsmunaaðila, tryggja eignarhald og samstöðu með verkefninu, hjálpa til við að auka sýnileika verkefnisins og koma að þróun, framsetningu og mögulega framfylgd aðgerðaáætlunar. Í Akkeri sitja Guðmundur Steingrímsson frá Háskóla Íslands sem jafnframt er formaður hópsins, Bergrún Ólafsdóttir frá Samkaupum, Margrét Gísladóttir frá Mjólkursamsölunni, Sigurjón Svavarsson frá Elkem og Sveinn Margeirsson frá Brim.
Meðlimir Akkeris og starfsmenn Saman gegn sóun hjá Umhverfisstofnun. Frá vinstri: Jóhannes Bjarki Urbancic Tómasson Umhverfisstofnun, Guðmundur Steingrímsson, Þorbjörg Sandra Bakke Umhverfisstofnun, Bergrún Ólafsdóttir, Margrét Gísladóttir, Sigurjón Svavarsson og Birgitta Steingrímsdóttir Umhverfisstofnun. Á myndina vantar Svein Margeirsson frá Brim.
Úrgangsforvarnir mikilvægur hlekkur
Úrgangsforvarnir eru mikilvægur hlekkur í hringrásarhagkerfinu en þær snúast í kjarna sínum um að draga úr myndun úrgangs í samfélaginu. Áhersla er lögð á auðlindir séu nýttar betur og lengur og að samfélagið allt geti tekið þátt í þeirri vegferð með einhverjum hætti .
Árið 2016 var fyrsta úrgangsforvarnarstefna stjórnvalda, Saman gegn sóun, gefin út og hefur Umhverfisstofnun farið með umsjón verkefnisins frá upphafi.
Flestöll höfum við einhvern tímann sett okkur áramótaheit. Áramótin gefa okkur tækifæri til þess að horfa bæði til baka og fram á veginn. Margir komast þá að því að þeir myndu vilja vera heilbrigðari, hraustari og tileinka sér betri vana. Mikið af okkar óheilbrigðu vönum eiga líka samleið með óheilbrigði plánetunnar og nærumhverfisins. Áramótin geta því gefið okkur gott tækifæri til að stofna til heilbrigðara sambands við okkur sjálf og náttúruna.
En þó að margir kannist við að strengja sér heit, er hins vegar allur gangur á því hversu vel það gengur að halda þau. Til að auka líkurnar á árangri koma hér nokkur góð ráð sem byggja á nýjustu tækni og vísindum úr atferlisfræðinni.
Hálfnað er verk er heitið er! Margir halda að áramótaheit þjóni engum tilgangi þar sem þau skili engum árangri. Í andstöðu við þetta hefur verið sýnt fram á tífaldan árangur hjá þeim sem settu sér áramótaheit borið saman við þá sem vilja breyta hegðun en settu sér engin heit.
Er eitthvað sem þú ert tilbúin að heita og er jafnvel gott fyrir þig og umhverfið? Hvað um að heita því að nýta loppurnar í fatainnkaupum ársins? Eða heita því að gera við eða láta gera við það sem bilar á heimilinu á árinu?
Ákveddu að gera meira grænt! Í stærstu tilraun sem gerð hefur verið á árangri áramótaheita sýndu niðurstöðurnar að þeim gengur betur sem setja sér heit um að gera meira af einhverju, í staðinn fyrir að ætla að hætta að gera eitthvað.
Þú gætir til dæmis dregið úr kolefnisspori þeirra matvæla sem þú borðar með því að ákveða að borða meira af grænmeti, ávöxtum, hnetum og baunum (í staðinn fyrir að heita því að hætta að borða rautt kjöt).
Vertu SMART! Það fer aldrei úr tísku að vera SMART í markmiðasetningu. Settu þér markmið sem eru skýr, mælanleg, aðlaðandi, raunhæf og tímasett og náðu þannig betri árangri.
Til dæmis gætir þú gert það meira SMART að draga úr matarsóun. Þú gætir heitið því að einu sinni í viku eldar þú úr því sem er til í ísskápnum. Kallaðu það svo lata fimmtudaga og njóttu þess að þurfa ekki að fara út í búð, skipuleggja hvað þú ætlar að hafa í matinn né eyða pening þann daginn.
Maður er manns gaman. Nýttu þér að við erum félagsverur í þágu umhverfisins. Fylgjumst með fólki sem er að gera góða hluti í umhverfismálum og hættum að fylgjast með fólki sem stuðlar að of mikilli neyslu. Fáðu svo endilega einhvern í lið með þér í þinni grænu vegferð.
Til dæmis getur þú byrjað á því að segja fólki frá áramótaheitinu þínu og með því aukið líkurnar á því að þú náir settum markmiðum. Þú getur líka talað við vin eða maka og þið getið sett ykkur markmið saman. Svo er líka hægt að hreinsa til í samfélagsmiðlunum og skrá sig af póstlistum verslana og minnka þannig freistingar.
Gert er betra en fullkomið. Umhverfisvænn lífstíll þarf ekki að vera allt eða ekkert lífstíll. Munum að við erum mannleg, við gerum mistök og að enginn er 100% fullkomin. Það skilar oft líka mun betri árangri að ná markmiðum í skrefum.
Þú getur til dæmis byrjað á því að skipta yfir í umhverfisvænni almenningssamgöngur einu sinni í viku. Þremur mánuðum seinna getur þú svo prófað að bæta við öðrum degi.
Umhverfisstofnun tók þátt í Sjávarútvegsráðstefnunni þann 2. og 3. nóvember. Birgitta Stefánsdóttir, sérfræðingur í teymi hringrásarhagkerfis, fjallaði um umhverfisvænni umbúðir í sjávarútvegi á málstofu sem tileinkuð var umbúðaþróun í geiranum.
Umhverfisstofnun lagði áherslu á að til þess að flýta innleiðingu hringrásarhagkerfisins þurfi fyrirtæki kjark til að endurhugsa núverandi kerfi og viðskiptamódel. Sjávarútvegurinn á Íslandi er til fyrirmyndar í því að fullnýta sín hráefni og hafa þar meira og minna lokað hringnum. Við þurfum að fara sömu leið þegar kemur að umbúðum, að loka hringnum.
Í ákvarðanatöku ætti að forgangsraða að skoða alvarlega hvar er möguleiki á að sleppa alveg umbúðum. Þar sem slíkt er ekki mögulegt ætti að leggja áherslu á að draga úr magniumbúða. Þá að stuðla að endurnotkunumbúða og að setja upp kerfi fyrir margnota umbúðir. Ef einnota umbúðir eru nauðsynlegar leggur stofnunin áherslu á að þær séu bæði endurvinnanlegar og úr endurunnum efnum.
Sambandið setti fram tillögu að nýju regluverki í lok árs 2022. Það er ánægjulegt að sjá að áherslur sambandsins eru í góðu samræmi við forgangsröðun Umhverfisstofnunar.
Þar er áhersla á endurvinnanlegar umbúðir sem raunverulega fara í endurvinnslu og að endurunnin efni séu notuð í umbúðaframleiðslu.
Þar má einnig finna kröfur sem gerðar eru til að einfalda og styðja við neytendur þegar kemur að flokkun með samræmdum flokkunarmerkingum og samræmdum merkingum á hlutfalli endurunna efna í umbúðunum.
Önnur atriði úr regluverkinu sem vert er að nefna eru:
Lágmörkun og takmörkun á skaðlegum íblöndunarefnum
Takmörkun á leyfilegu tómarúmi í flutningsumbúðum
Bann við umbúðum utan um ferskt grænmeti og ávexti
Bann við smáumbúðum utan um snyrtivöru og utan um matvöru
Skylda að kaffihylki og límmiðar á ávexti og grænmeti verði lífniðurbrjótanlegir
Dagana 18.-26. nóvember næstkomandi stendur Evrópska Nýtnivikan yfir en markmið átaksins er að hvetja fólk til að draga úr óþarfa neyslu, nýta hluti betur og draga þannig úr myndun úrgangs.
Þema ársins er umbúðir undir slagorðinu Höfum það umbúðalaust!
Fyrirtæki, sveitarfélög, stofnanir, skólar og almenningur eru hvött til þess að leggja sitt af mörkum til að draga úr notkun einnota umbúða.
Við í verkefninu Saman gegn sóun í samstarfi við Reykjavíkurborg höfum útbúið einfalt kynningarefni sem nýtist fyrirtækjum og einstaklingum sem vilja prófa sig áfram í umbúðalausum og fjölnota lausnum í Nýtnivikunni. Efnið er unnið upp úr leiðbeiningum Matvælastofnunar.
Við hvetjum alla sem taka þátt í Nýtnivikunni í ár af einhverju tagi; selja umbúðalaust, kaupa umbúðalaust, neyta umbúðalaust, standa fyrir einhverskonar viðburðum eða hvað annað sem er að deila því með okkur á Facebook síðu Saman gegn sóun eða Instagram, með því að merkja okkur eða senda skilaboð og við deilum því áfram.
Svo er um að gera að gefa hugmyndafluginu lausan tauminn, halda viðgerðarkaffi, skiptimarkaði, fyrirlestra eða hvað eina sem styður við minni sóun, sama af hvaða tagi hún er.
Einnig er hægt að hafa samband við okkur í gegnum netfangið samangegnsoun@samangegsoun.is ef einhverjar spurningar vakna.
Tveggja daga hugmyndakeppninni Tækjaþoni lauk í kvöld þegar teymi að baki hugmyndinni Fixmix stóð uppi sem sigurvegari.
Fixmix er vefsíða sem er ætluð sem fyrsta stopp þegar fólk lendir í því að raftæki á heimilinu virka ekki. Þar er hægt að finna einfaldar lausnir á algengum vandamálum og ef þarf er fólki vísað á viðeigandi viðgerðaraðila. Lausnin vekur fólk til vitundar um viðgerðir og endingu, dregur úr ofneyslu raftækja með því að stuðla að lengri líftíma þeirra og lyftir viðgerðamenningu upp í samfélaginu.
Teymið bak við hugmyndina samanstóð af Silju Ástudóttur, Daníel Grétarssyni, Ástu Þórisdóttur, Svani Kristjánssyni, Báru Örk Melsted og Evan Lloyd Greene. Þess má til gamans geta að þau tilheyra öll sömu fjölskyldunni!
Vefsíða sem eflir viðgerðamenningu
Dómnefnd skipuðu Sigrún Ágústsdóttir, forstjóri Umhverfisstofnunar, Aldís Amah Hamilton, leikkona og Freyr Friðfinnsson, alþjóðafulltrúi hjá KLAK – Icelandic Startups.
Að mati dómnefndar felst styrkur lausnarinnar einna helst í eflingu viðgerðarmenningar hér á landi auk þess sem hún þótti raunhæf og líkleg til framkvæmdar. Þá vóg fjölbreytni teymismeðlima og sterk liðsheild einnig hátt. Ávinningur lausnarinnar sé mikill fyrir samfélag og umhverfi.
Íslendingar sóa meira en aðrir
Íslendingar eiga Evrópumet í magni raftækja sem sett eru á markað og lítill hluti þeirra skilar sér í endurvinnslu. Til þess að tækla þessar áskoranir blésu Saman gegn sóun, Úrvinnslusjóður, Sorpa og Tækniskólinn til Tækjaþons um helgina. Fjölbreyttur hópur áhugasamra þátttakenda kom saman í húsakynnum Umhverfisstofnunar og Góða hirðisins og freistuðu þess að skapa lausnir gegn raftækjasóun. Mikill hugur var í þátttakendum og hátt í 100 metnaðarfullar hugmyndir komust á blað. Fjögur teymi þróuðu jafn margar lausnir áfram og hafði dómnefnd orð á því að væri til mikils að vinna fyrir samfélagið yrðu þær að veruleika.
Það er viðeigandi að verðlauna lausnir gegn raftækjasóun í dag, en 14. október er alþjóðlegur dagur raftækjaúrgangs.
Saman gegn sóun óskar Fixmix innilega til hamingju með sigurinn og þakkar öllum þeim sem frábæru þátttakendum sem tóku þátt í Tækjaþoni með okkur!
Matarsóun á Íslandi jafngildir um 160 kílóum á hvern íbúa á ári. Tæpur helmingur allrar matarsóunar á sér stað í frumframleiðslu matvæla en um 40% á heimilum.
Þetta sýna niðurstöður mælinga Umhverfisstofnunar sem birtar eru í dag á alþjóðlegum degi Sameinuðu þjóðanna gegn matarsóun. Stofnunin hefur í fyrsta sinn mælt matarsóun í allri virðiskeðju matvæla eftir staðlaðri aðferðafræði Evrópusambandsins.
Ísland hefur sett sér markmið um að draga úr matarsóun, bæði sem hluti af aðgerðaáætlun í loftslagsmálum og sem hluta af framlagi okkar til heimsmarkmiða Sameinuðu þjóðanna. Lágmörkun matarsóunar er loftslagsmál, efnahagsmál og mikilvægur þáttur í innleiðingu hringrásarhagkerfisins.
Hvar er mat sóað?
Mælingarnar á matarsóun náðu yfir alla hlekki virðiskeðjunnar, þ.e.a.s. frumframleiðslu, vinnslu, framleiðslu, dreifingu og smásölu matvæla, veitingahús, matarþjónustu og heimili. Niðurstöðurnar sýna að matarsóun er fyrst og fremst í frumframleiðslu annars vegar og hins vegar á heimilum.
Matarsóun í frumframleiðslu skýrist fyrst og fremst af umfangsmiklum sjávarútvegi, en þar hefur framleiðslumagnið mest að segja á meðan nýtingin virðist vera góð. Niðurstöður könnunarinnar benda til þess að matarsóun á heimilum hafi ekki aukist frá mælingum árin 2016 og 2019 heldur hafi nokkurn veginn staðið í stað. Erfitt er hins vegar að alhæfa um breytingarnar milli ára þar sem um breytta aðferðafræði er að ræða.
Einna mikilvægast er að minnka matarsóun á heimilum í landinu. Þar tapastmestu verðmætin. Auk þess verða mestu umhverfisáhrifin þegar mat er sóað á heimilum. Verð á matvælum hefur hækkað nokkuð hratt síðastliðið ár og því til mikils að vinna að draga úr matarsóun með það að markmiði að bæta stöðu heimilanna. Að því sögðu er verkefnið þó ekki einkamál heimilanna og fyrirtæki og framleiðendur þurfa að leggja sitt af mörkum með því að hanna og markaðssetja vörur sínar með matarsóun á heimilum í huga.
Hlekkur virðiskeðju
Matarsóun á mann 2022 (kg)
Matarsóun 2022 (tonn)
Frumframleiðsla
77,2
29.060
Vinnsla og framleiðsla
4,2
1.590
Dreifing og smásala
5,1
1.930
Veitingahús og matarþjónusta
10,3
3.860
Heimili
63,2
23.780
Samtals
160
60.220
Ísland kemur vel út
Matarsóun í fjórum af fimm hlekkjum virðiskeðjunnar er undir meðaltali Evrópu.
Sóun í vinnslu og framleiðslu, smásölu og dreifingu og matarþjónustugeiranum mælist nokkuð undir meðaltali í Evrópu. Umfang matarsóunar á heimilum er svipað því sem gengur og gerist í öðrum Evrópuríkjum. Sóun í frumframleiðslu er nokkuð yfir meðaltali í en helst í hendur við mikla matvælaframleiðslu á hvern Íslending.
Metnaðarfull markmið og fjölbreyttar aðgerðir
Aðgerðaáætlunin, Minni matarsóun, sem ýtt var úr vör haustið 2021 inniheldur 24 aðgerðir sem draga eiga úr matarsóun og stuðla að því að settum markmiðum Íslands um að minnka matarsóun um 30% fyrir árið 2025 og um 50% fyrir árið 2030 verði náð. Mælingarnar nú verða notaðar sem grunnlína vegna þessara markmiða.
Aðgerðirnar eru bæði á ábyrgð stjórnvalda og atvinnulífsins. Fjórtán aðgerðir eru þegar í framkvæmd eða er lokið. Ráðuneytið hefur nú falið Umhverfisstofnun að hefja framkvæmd tveggja nýrra aðgerða úr áætluninni sem stuðla eiga að nauðsynlegum breytingum á viðhorfum í samfélaginu gagnvart matarsóun. Annars vegar er um að ræða aðgerð sem felst í auknu samstarfi atvinnulífs og stjórnvalda um að virkja atvinnulífið enn frekar við að ná niður matarsóun. Hins vegar er aðgerð sem snýr að því að bæta menntun í landinu um matarsóun og hringrásarhagkerfið og verður með því verkefni lagður grunnur að breyttu samfélagi til framtíðar þegar kemur að sóun á mat og öðrum verðmætum.
