Pure North Recycling hlaut Bláskelina 2021, viðurkenningu umhverfis- og auðlindaráðuneytisins fyrir framúrskarandi lausn við plastvandanum og gott fordæmi. Guðmundur Ingi Guðbrandsson, umhverfis- og auðlindaráðherra, afhenti Berki Smára Kristinssyni, rannsókna- og þróunarstjóra hjá Pure North, verðlaunin á málþingi Plastlauss septembers í Veröld-húsi Vigdísar í dag.
Pure North Recycling fæst við endurvinnslu plasts og knýr starfsemi sína með jarðvarma. Fyrirtækið fullnýtir glatorku við bæði þvott og þurrk á hráefninu og dregur þannig úr kolefnisspori endurvinnslunnar um 80%, miðað við sambærilega vinnslu í Evrópu. Pure North Recycling hefur m.a. komið á samstarfi við bændur um að endurvinna heyrúlluplast á Íslandi og gera úr því nýjar vörur, til að mynda girðingastaura.
„Bláskelin, þessi viðurkenning hefur gífurlega mikil áhrif fyrir okkur. Hjá okkur starfar 12 manna hópur sem er afar metnaðarfullur sem er búinn að leggja mikið á sig til þess að ná árangri. Viðurkenningin er okkur hvatning til betri og fleiri verka“
sagði Sigurður Halldórsson, Framkvæmdastjóri Pure North Recycling.
Fimm manna dómnefnd skipuð fulltrúum frá Umhverfisstofnun, Nýsköpunarmiðstöð Íslands, Samtökum iðnaðarins, Plastlausum september og Ungum umhverfissinnum valdi verðlaunahafa úr hópi 17 tilnefndra. Í rökstuðningi dómnefndar kemur fram að Pure North Recycling hafi uppfyllt öll skilyrði sem dómnefndin lagði til grundvallar mati sínu. Fyrirtækið hefur:
Haft nýsköpun að leiðarljósi
Skapað innlenda hringrás plast
Dregið úr vistspori endurvinnslunnar
Framleitt vörur úr endurunnu plasti í stað nýs plasts
Endurunnið plast á stórum skala og stefnir enn hærra
„Það hefur verið ótrúlegt að fylgjast með viðhorfsbreytingunni sem orðið hefur í umhverfismálum undanfarin ár. Metfjöldi tilnefninga til Bláskeljarinnar nú í ár ber vott um aukinn metnað og vilja til þess að gera betur í plastmálum.Við þurfum að efla innlenda endurvinnslu í sem flestum úrgangsflokkum, því það er bæði skynsamlegt að gera það sem næst upprunastað úrgangsins og það skapar viðskiptatækifæri hér heima. Ég óska verðlaunahöfum innilega til hamingju með Bláskelina og megi þeim vegna sem allra best í því að efla innlenda endurvinnslu. Hún er nauðsynlegur þáttur í því að koma á virku hringrásarhagkerfi hér á landi.“
sagði Guðmundur Ingi Guðbrandsson, umhverfis- og auðlindaráðherra.
Þrír aðrir aðilar komust í úrslit Bláskeljarinnar, en það voru Bambahús, Hemp Pack og Te & Kaffi. Bambahús eru gróðurhús sem búin eru til úr efnum sem annars hefði verið hent og Hemp Pack er líftæknifyrirtæki sem framleiðir ætt lífplast. Te & Kaffi hlaut tilnefningu fyrir að hafa skipt ál- og plastumbúðum út fyrir umbúðir úr plöntusterkju og trefjum.
Bláskelin er nú veitt í þriðja sinn. Veiting verðlaunanna er í samræmi við aðgerðaáætlun stjórnvalda í plastmálefnum; Úr viðjum plastsins og er þeim ætlað að vekja athygli á nýsköpun í plastmálefnum og plastlausum lausnum.
Verðlaunin voru fyrst veitt árið 2019, þegar brugghúsið Segull 67 hlaut þau fyrir bjórkippuhringi úr lífrænum efnum. Í fyrra hlaut Matarbúðin Nándin Bláskelina fyrir að stuðla að sjálfbæru matvælakerfi með hringrás fyrir glerumbúðir.
Alþjóðlegi hreinsunardagurinn verður haldinn hátíðlegur á laugardaginn 18. september. Þá er um að gera að bretta upp ermar og taka til hendinni. Fyrir þá sem eru staddir á Húsavík eða nágrenni bendum við á strandhreinsun sem Ocean Missions stendur fyrir í samstarfi við við norræna verkefnið NordMar Plastics. Öllum er velkomið að koma og hreinsa til á ströndinni og við höfnina á Húsavík. Þeir sem hafa áhuga geta skráð sig á viðburðinn hér. Viðburðir á borð við þennan verða haldnir um allan heim í tilefni af alþjóðlega hreinsunardeginum eða World Cleanup Day eins og hann heitir á ensku.
Oceans missions er teymi af áhugasömu fólki með mismunandi bakgrunn sem hefur komið saman til að vernda og bæta umhverfi hafsins. NordMar Plastic er verkefni sem norræna ráðherranefndin stendur fyrir sem er meðal annars ætlað að auka meðvitund um áhrif plasts í umhverfi sjávar á Norðurlöndunum.
Bláskelin verður afhent á morgun við formlega athöfn. Bláskelin er viðurkenning sem er veitt fyrirtæki, stofnun, einstaklingi eða öðrum fyrir framúrskarandi lausnir sem stuðla að minni plastnotkun og plastúrgangi í samfélaginu. Guðmundur Ingi Guðbrandsson, umhverfis- og auðlindaráðherra mun afhenda verðlaunin.
Afhendingin á sér semsagt stað fimmtudaginn 16. September klukkan 17:00 í Auðarsal í Veröld, húsi Vigdísar. Viðburðinum verður einnig streymt hér. Fundarstjóri verður Sævar Helgi Bragason.
Dagskrá viðburðarins er eftirfarandi
Kolbrún Guðríður Haraldsdóttir, formaður Plastlauss september setur málþingið
Ávarp dómnefndar Bláskeljarinnar
Guðmundur Ingi Guðbrandsson afhendir Bláskelina
Handhafi viðurkenningar flytur stutta tölu og myndband um vinningshafann verður frumflutt
„Gefum lífríki sjávar séns í baráttunni gegn loftslagsbreytingum – burt með plastið“ – Ragnhildur Friðriksdóttir, verkefnastjóri Matís flytur erindi
Hemp Pack er ungt íslenskt líftæknifyrirtæki sem stofnað var haustið 2020. Hemp Pack hefur það að markmiði að minnka kolefnisspor Íslands og styðja við hringrásarkerfi þess með því að framleiða niðurbrjótanlegt lífplast úr næringarríkum úrgangi sem fellur til við m.a. landbúnað og matvælaframleiðslu. Þessi úrgangur er nýttur til að framleiða svokallað PHA plast, en framleiðslan sjálf er í “höndum” örvera, sem einangraðar hafa verið úr íslenskri náttúru og nýta úrganginn sem orkugjafa.
Lífplast sem raunverulega brotnar niður
Framleiðsla lífplasts hefur aukist mikið á undanförnum árum og vonir hafa staðið um að í þeim felist „Lausnin“ við plastvandanum með stóru „L-i“. Síðan hefur tónnin aðeins breyst og lífplast er ekki lengur óumdeild lausn, meðal annars vegna þess að framleiðendur lífplasts hafa lofað meiru en þeir hafa getað efnt. Til dæmis er algengt að lífplast sé auglýst sem 100% niðurbrjótanlegt, en sannleikurinn er flóknari en svo. Sumt lífplast er framleitt úr lífmassa en hefur sömu uppbyggingu og hefðbundnið plast sem brotnar ekki niður. Annað lífplast, eins og t.d. PLA er vissulega niðurbrjótanlegt, en bara undir vissum kringumstæðum. PLA þarf nefnilega ákveðið rakastig, hitastig og örveruflóru til að brotna niður. Það er því fyrst og fremst 100% niðurbrjótanlegt í iðnaðarjarðgerð, en getur tekið hundruðir jafnvel þúsundir ára að brotna niður í náttúrulega umhverfi.
PHA plast brotnar hinsvegar sannarlega niður í lífræn efni úti í náttúrunni og heimajarðgerð. Til að minnka skaðan af einnota plasti sem á það á hættu að lenda í náttúrunni getur PHA plast því orðið hluti af lausninni, en PHA er líka hægt að nýta í fjöldan allan af umhverfisvænni plastvörum.
Plast sem óhætt er að borða
Eitt af vandamálunum með plast er að oft á tíðum er bætt í ýmsum efnum út í plast til að ná fram ákjósanlegum eiginleikum sem sum geta losnað úr þeim við notkun og haft slæm áhrif á heilsu og umhverfi. Þeirra á meðal eru þalöt (e. phthalates), bisphenol A (BPA) og eldvarnarefni (PBDEs og TBBPA). Þessi efni eru þrávirk og safnast fyrir í lífverum upp fæðukeðjuna. Rannsóknir hafa sýnt að ákveðin efni úr plasti hafi mögulega hormónaraskandi áhrif. Í PHA framleiðslu Hemp Pack eru ekki sett nein íblöndunarefni. PHA efni Hemp Pack er meira segja svo hættulaust að óhætt er að leggja það sér til munns, sem er eitthvað sem forsvarsmenn Hemp Pack gera reglulega.
Bláskelin eru nýsköpunarverðlaun Umhverfis- og auðlindaráðuneytisins fyrir framúrskarandi lausn í plastmálefnum. 17 aðilar voru tilnefndir til verðlaunnanna í ár, en fjórir aðilar eru í úrslitahóp. Þetta er þriðja umfjöllun af fjórum um aðilana sem komust í úrslitahóp. Í dag fjöllum við um Pure North Recycling.
Plastendurvinnslu í sinni skýrustu mynd
Pure North Recycling sérhæfir sig í endurvinnslu á plastúrgangi og plastefnum sem falla til í íslensku samfélagi. Í dag tekur Pure North Recycling á móti mörgum tegundum plastefna til endurvinnslu. Þar ber helst að nefna heyrúlluplast úr landbúnaði, pökkunarfilmu utan af vörubrettum, umbúðir úr matvælaframleiðslu, plastpokum undan dósasöfnun og ýmsum tegundum plastúrgangs úr innlendri plastframleiðslu. Með þessu er verið að koma í veg fyrir innflutning á nýju plasti sem aftur minnkar eftirspurn eftir olíu og lífmassa sem nýtt plast er búið til úr. Við endurvinnslu á 1 tonni af plasti er komið í veg fyrir framleiðslu á um 1,8 tonnum af olíu sem hefði þurft til að búa til 1 tonn af nýju plasti.
Innlend framleiðsla tryggir gagnsæi og gæði
Pure North er eina fyrirtækið sem endurvinnur plast á Íslandi, en það fylgja því margir kostir að endurvinna plastið hérlendis. Fyrir stofnun fyrirtækisins árið 2015 var allt flokkað plast á Íslandi sent úr landi til plastendurvinnslu eða það brennt til orkunýtingar. Gagnsæi um hvað verður um plastið eftir að það er flutt úr landi hefur oft á tíðum verið ábótavant. Ef plastið er hinsvegar hérlendis er auðveldara að hafa yfirsýn yfir plastnotkun Íslendinga og fá áreiðanlegar tölum um það plast sem við neytum, endurvinnum og urðum. Það er einnig auðveldara að ná fram gagnsæi hvað varðar gæði og kolefnisspor endurvinnslunnar sjálfrar, vinnuaðstæður fólksins þar að baki og hvort efnið sé sannarlega endurunnið.
Endurvinnsla með 75% lægra kolefnisspori
En afhverju að tilnefna plastendurvinnslu til nýsköpunnar verðlauna? Er eitthvað nýskapndi við plastendurvinnslu, eða er það bara sjálfsagður hlutur í nútíma samfélagi? Nýsköpunargildi Pure North Recycling felst fyrst og fremst í því að nota nýstárlega aðferð til að knýja endurvinnsluferlið. Pure North nýtir jarðgufu í Hveragerði bæði við þvott og þurrk á plastinu sem verið er að endurvinna. Þessi aðferð er umtalsvert umhverfisvænni en sambærileg ferli í Evrópu. Samkvæmt vistferilsgreiningu er kolefnisspor endurvinnslunnar 75% lægra á hvert unnið tonn en meðallosun í evrópskum plastendurvinnslum. Við vitum ekki til þess að nokkuð annað fyrirtæki í heiminum nýti sér jarðvarma til endurvinnslu á plasti, og því mætti segja að Pure North framleiði eitthvert umhverfisvænasta plast í heiminum í dag.
Samvinna við fólk og fyrirtæki
En það mætti einnig segja að nýsköpunargildi Pure north felist í að stofna til samvinnu við fyrirtæki og samtök í þeim tilgangi að endurvinna og nýta fleiri gerðir af plasti. Til dæmis hafa Pure North komið á samstarfi við bændur til að endurvinna heyrúlluplast. Heyrúlluplastið er svo nýtt til að skapa nýjar vörur. Undanfarna mánuði hefur Pure North til dæmis verið í þróunarsamstarfi við SET röraverksmiðju á Selfossi sem hefur notað endurunnið heyrúlluplast í framleiðslu sína á rörum og lagnaefni fyrir íslenskan markað.. Þeir hafa einnig staðið fyrir átakinu Þjóðþrif, þar sem þeir í samvinnu við íslensk fyrirtæki skapa hringrás fyrir plast. Stór íslensk fyrirtæki eins og Eimskip, Brim, Össur, MS, Marel, Coca Cola, Bláa lónið, Lýsi, Krónan og BM Vallá senda nú endurvinnanlegt plast sem fellur til í þeirra rekstri til Pure North Recycling.
Framtíðarsýnin að allt plast verði aftur plast
Næstu skref fyrirtækisins eru að þróa fleiri vinnsluferli fyrir plastúrgang svo taka megi við fjölbreyttari flóru plastúrgangs. Í dag endurvinnur Pure North um 2.000 tonn af plasti á ári, á meðan áætluð árleg plastnorkun á Íslandi er 40.000 tonn. Margar vörutegundir á Íslandi gætu verið framleiddar úr endurunnu plasti fyrir innanlandsmarkað og komið þar í staðinn fyrir timbur, nýtt plast og málma sem bera alla jafna hærra kolefnisspor. Framtíðarsýn Pure North Recycling er að allt endurvinnanlegt plast sem fellur til á Íslandi, verði endurunnið hérlendis. Þannig tökum við ábyrgð á því að skapa hringrás svo að plast verði aftur plast.
Bláskelin verður afhent á málþingi Plastlauss septembers 16. September klukkan 17:00 í Auðarsal í Veröld, húsi Vigdísar. Við gerum ráð fyrir að margir bíði spenntir eftir því að sjá hver í úrslitahóp sem hneppir vinningin. Fyrir helgi fjölluðum við um Te & Kaffi og Bambahús og á morgun kynnum við til leiks seinasta aðilann í úrslitahópnum. Fylgist með!
Bláskelin eru nýsköpunarverðlaun umhverfis- og auðlindaráðuneytisins fyrir framúrskarandi lausn í plastmálefnum. 17 aðilar voru tilnefndir til verðlaunnanna í ár, en fjórir aðilar eru í úrslitahóp. Þetta er önnur umfjöllun af fjórum um aðilana sem komust í úrslitahóp. Í dag kynnum við til leiks Bambahús.
Hvað er Bambahús?
Bambahús eru gróðurhús sem búin eru til úr efnum sem átti að henda. Gróðurhúsin eru semsagt búin til úr Bömbum. Bambar eru 1.000 lítra vökvatankar úr plasti umvafðir járngrind. Bambarnir eru venjulega einnota, en í gegnum Bambahús er þessum tönkum gefið nýtt líf. Járngrindin utan um tankana er tekin í sundur og vökvatankarnir eru endurnýttir sem innvols í gróðurhúsið. Úr þessu verða létt og færanleg gróðurhús sem er hægt að setja hvar sem er þar sem er slétt undirlag. Eina aðkeypta efnið í gróðurhúsin eru klæðning, hurð og skrúfur.
Ef ekki væri fyrir Bambahús væru þessir tankan utan um vökva venjulega fluttir úr landi. Líklegasti farvegurinn fyrir Bambana er niðurvinnsla í plast af verri gæðum eða að plastið sé brennt til orkunýtingar. Sú úrgangsmeðhöndlun er vissulega betri en ef tankarnir væru urðaðir, en Bambahús er dæmi um uppvinnslu. Með uppvinnslu er átt við endurvinnslu sem skapar meiri verðmæti en voru í upprunalegu vörunni. Með uppvinnslunni spara Bambahús fyrirtækjum kostnað við að losa sig við Bambana, og draga úr auðlindasóun og kolefnisspori plastsins.
Þekking um matvæli vex í Bambahúsunum
Bambahús eru ekki aðeins gott dæmi um umhverfisvæna nýtingu á plasti, heldur er umhverfishugsunin höfð að leiðarljósi innan veggja Bambahúsanna líka. Á aðeins einu ári hafa Bambahúsin komist í notkun í fimm leikskólum og sex grunnskólum. Þar nýtast gróðurhúsin sem tæki fyrir kennara til að fræða börn um matvælaframleiðslu og matarsóun. Dómnefnd Bláskeljarinnar fór í heimsókn í einn slíkan skóla og hrifning kennarana og barnanna leyndi sér ekki. Bamabhúsin gefa börnunum tækifæri til að rækta sinn eigin mat sem oftast skilar sér í því að börnin eru opnari fyrir því að smakka grænmeti, sjá hversu mikil vinna fer í að rækta mat og eru stolt af uppskerunni.
Framtíðarsýn Bambahúsa er að koma gróðurhúsunum í notkun hjá fleiri skólum, mötuneytum, elliheimilum, og í húsnæði fyrir fatlað fólk. Bambahús hafa kappkostað við að halda niðri kostnaði, og geta því bæði verið á færi einkaaðila og stofnana með takmarkað fjármagn. Bambahúsin gefa því fleirum tækifæri til að rækta sinn eigin mat sem getur líka dregið úr plastnotkun þar sem mikið af grænmeti sem keypt eru úti í búð er pakkað inn í plast.
Í gær fjölluðum við um Te & Kaffi, og eftir helgi verður fjallað um hina tvo aðilana sem lentu í úrslitahóp Bláskeljarinnar. Fylgist með!
Bláskelin eru nýsköpunarverðlaun umhverfis- og auðlindaráðuneytisins fyrir framúrskarandi lausn í plastmálefnum. 17 aðilar voru tilnefndir til verðlaunnanna í ár, en fjórir aðilar eru í úrslitahóp. Þetta er fyrsta umfjöllun af fjórum um aðilana sem komust í úrslitahóp. Fyrsta aðilann þarf vart að kynna, en það er fyrirtækið Te & Kaffi, sem hefur um árabil markvisst unnið að því að minnka og bæta plastnotkun sína. Þar sem Te & Kaffi er leiðandi á íslenskum kaffimarkaði, auk þess að reka níu kaffihús, hefur það mikið að segja hvað þau gera.
Úr 17 tonnum af óendurvinnanlegu plasti yfir í umhverfisvænni umbúðir
Hér áður fyrr voru umbúðirnar sem kaffið þeirra sem selt er í matvöruverslunum úr blöndu af hefðbundnu plasti og áli, en slíka blöndu er ekki hægt að endurvinna aftur í plast. Forsvarsmenn Te & Kaffi höfðu því lengi leitað eftir betri umbúðum sem hefðu minni umhverfisáhrif, sem á sama tíma viðhéldi gæðum kaffisins. Það munar líka um minna, en Te og Kaffi notaði um 17 tonn af plasti árlega í umbúðir sínar.
En nú, árið 2021, er allt kaffi á neytendavörumarkaði í niðurbrjótanlegum umbúðum unnum úr plöntusterkju og trefjum. Efsta lag umbúðanna er úr pappír, miðjuefnið er úr cellolan og innsta lagið er úr PLA lífplasti. Umbúðirnar eru fimm sinnum dýrara en þær umbúðir sem Te & Kaffi voru að nota áður. Þann kostnað hefur fyrirtækið tekið á sjálft sig, enda telja þau það vera hluta af sinni samfélags ábyrgð að draga úr neikvæðum umhverfisáhrifum sinnar framleiðslu. Umbúðirnar er hægt að flokka sem lífrænt rusl, en má einnig fara í almennt rusl ef lífræn flokkun stendur ekki til boða. Mælingar GAIU sýna að umbúðirnar brotna niður í lífræn efni eftir 16 vikur í iðnaðarjarðgerð.
Minnkuð notkun á plasti á kaffihúsum
Te & Kaffi hefur einnig unnið að því að draga úr plastnotkun á kaffihúsunum sínum. Þau hafa lengi umbunað viðskiptavinum sínum fyrir að koma með sín eigin fjölnota götumál. Þau skiptu einnig plaströrum yfir í papparör, plasthrærum fyrir tréhrærur, plastpokum fyrir bréfpoka og plasthnífapörum fyrir tré löngu áður en slíkt var bannað með lögum. Eftir að ný lög tóku gildi í júlí 2021 hafa þau einnig byrjað að rukka 5 kr fyrir einnota plastlok á kaffimál, til þess að letja viðskiptavini sína að fá sér þau að óþörfu. Þau eru líka hætt að plasta inn stakar samlokur í eldhúsinu sínu og fara þær til kaffihúsanna nú í fjölnota boxum. Þau eru hætt að afgreiða smjör og sultur í litlum einnota umbúðum og er það nú afgreitt í litlum glærum skálum. Einnig fyllir Te & Kaffi á hunangsbangsana sína aftur og aftur úr stórum fötum. Fyrir utan þetta er plast að sjálfsögðu flokkað á öllum kaffihúsunum, en plastflokkunin hefur orðið nær óþörf eftir tilkomu allra þessara aðgerða.
Stöðugar umbætur
Árið 2019 skiptu Te & Kaffi út öllum lokunum á ferðamálunum sínum úr hefðbundnu plasti yfir í PLA lífplast. Forsvarsmenn Te & Kaffi lýsa því hversu spennt þau voru þegar PLA lífplastið fór að koma á markað, enda stóðu vonir um að það væri „Lausnin“, með stóru „L-i“. Síðan þá hefur tónninn aðeins breyst, og PLA er ekki lengur óumdeild lausn. Það er vissulega svo að PLA lífplast er búið til úr endurnýjanlegum orkugjöfum í stað olíu, er með lægra kolefnisspori, og brotnar niður undir réttum kringumstæðum. Hinsvegar getur PLA lífplastið skapað rugling hvað varðar flokkun, en PLA lífplastið á að flokka sem lífrænt rusl eða almennt rusl. Margir flokka PLA lífplast sem plast, en það getur haft slæm áhrif á gæði plast flokkunarinnar. PLA brotnar heldur ekki niður í heimajarðgerð eða úti í náttúrunni, og getur því valdið vandræðum ef það endar sem rusl. Forsvarsmenn Te og Kaffi eru vel meðvituð um þetta og halda augunum opnum fyrir framtíða lausnum og séu alltaf til í að halda áfram að breyta og bæta eftir því sem þekkingu og lausnum vindur fram.
Bláskelin verður afhent á málþingi Plastlauss septembers 16. September klukkan 17:00 í Auðarsal í Veröld, húsi Vigdísar. Við gerum ráð fyrir að margir bíði spenntir eftir því að sjá hvort Te & Kaffi hlýtur vinninginn eða hinir sem lentu í úrslitahóp.
Bláskelin eru nýsköpunarverðlaun umhverfis- og auðlindaráðuneytisins fyrir framúrskarandi lausn í plastmálefnum. Bláskelin verður afhent á málþingi Plastlauss septembers 16. september klukkan 17:00 í Auðarsal í Veröld – húsi Vigdísar.
Viðurkenningin er veitt fyrirtæki, stofnun, einstaklingi eða öðrum fyrir framúrskarandi lausnir sem stuðla að minni plastnotkun og plastúrgangi í samfélaginu. Kallað var eftir tilnefningum á vormánuðum og voru 17 aðilar tilnefndir í 25 tilnefningum. Allir aðilarnir eiga það sameiginlegt að á einn eða annan hátt hafa lagt sitt af mörkum við að bæta samband okkar við plast, t.d. með því að stuðla að minni plastnotkun, betri plastnotkun, og bættri hringrás plasts.
Á dögunum tóku í gildi reglur sem banna hinar ýmsu einnota plastvörur, og þar á meðal rör. Margir hafa lýst óánægju sinni með papparörin sem hafa komið í staðinn fyrir plaströr. Með papparörunum getur reynst áskorun að drekka þykka drykki eða sötra kokteil áður en rörið er orðið vatnssósa. Sérstaklega hefur þetta reynst foreldrum gamanlaust, en þeir glíma nú við að fá börnin til að klára úr safafernunni áður en papparörið er dottið í sundur.
Eru plaströrin eina lausnin?
Það er ljóst að papparörin hafa ýmsa galla. Það eru eðlileg viðbrögð neytenda að lýsa óánægju sinni þegar þeim finnst papparörin ekki virka nógu vel. En kannski er horft á vandamálið útfrá of þröngu sjónarhorni. Að hverfa aftur til plaströranna þarf ekki að vera eina lausnina. Nýsköpunargeirinn og markaðurinn almennt hafa brugðist með sterkum hætti við breyttum reglum. Útum allt er verið að kalla eftir lausnum og svörin láta ekki á sér standa.
Foreldrar glíma nú við að fá börnin sín til að klára drykkinn áður en papparörið er dottið í sundur.
Einnota lausnir
Eins og flestir hafa þegar áttað sig á er algengast að plaströrum sé skipt út fyrir papparör. En það er ekkert sem segir að þau papparör sem fyrst verða sett á markað séu þau sem munu verða ríkjandi á markaði þegar fram líða stundir. Sum papparör eru ræfilsleg á meðan önnur eru sterkbyggðari og þola betur vætu. Það er engin spurning að mikil gróska og metnaður er fyrir því að bæta eiginleika papparöranna. En það er líka hægt að hugsa út fyrir kassann, eða í þessu tilfelli rörið. Þegar eru dæmi um að rörum sé skipt út fyrir áfastan flipa sem hægt er að lyfta upp til að drekka. Mögulega munum við líka sjá stútkönnur í auknum mæli fyrir boozt og mjólkurhristinga. Það má í fyrstu hljóma skringilega en í raun eru margir vanir að drekka prótein hristinginn sinn úr stútkönnu fyrir fullorðna.
Margnota lausnir
En löggjöfinni er ekki bara ætlað að skipta út einnota fyrir einnota, heldur sem mikilvægur liður í innleiðingu hringrásarhagkerfisins. Hægt er að nýta tækifærið og endurskoða hvort ekki sé hægt að skipta út einnota lausnum fyrir margnota. Það er í raun glapræði að nýta okkar takmörkuðu auðlindir til þess að framleiða vörur sem við svo hendum nokkrum mínútum eftir notkun. Margir barir og einstaklingar hafa nú þegar fjárfest í margnota rörum, og slík rör eiga ekki í hættu á að grotna niður í pappamassa. Til eru handhæg veski fyrir margnota rör og hnífapör sem hægt er að stinga í rassvasann eða töskuna. Einnig er hægt að kaupa stútkönnu lok úr sílikoni sem hægt er að smeygja á glös af ýmsum stærðum og gerðum og nota aftur og aftur. Og hver veit, kannski verða komnar skilatunnur og skilagjald fyrir margnota stálrör í framtíðinni?
Hægt er að nýta tækifærið og endurskoða hvort ekki sé hægt að skipta út einnota lausnum fyrir margnota.
Þarf að drekka með röri?
Það er líka hægt að líta á löggjöfina sem tækifæri til þess að staldra við og spyrja sig, þarf þetta? Svarið getur auðvitað verið bæði já, nei, og eitthvað þar á milli. Til dæmis þurfa sjúklingar sem eiga erfitt með að hreyfa sig eða nærast í einhverjum tilfellum einnota plaströr. Það verður áfram leyfilegt að nota plaströr í lækningaskyni.
En stundum er svarið skýrt nei. Til dæmis getur maður spurt sig af hverju þarf endilega að drekka kokteila með plaströri þegar bjór, vín og annað áfengi er venjulega drukkið af glasbrún. Að drekka kokteil af glasbrún þarf ekki að þýða að við höldum aftur af sköpunargleðinni, heldur eru nú þegar dæmi um kokteila skreytta með náttúrulegum hlutum eins og appelsínuberki, bláberjum, blómum og greni.
Það er í raun glapræði að nýta okkar takmörkuðu auðlindir til þess að framleiða vörur sem við svo hendum nokkrum mínútum eftir notkun.
Rör lausn við loftslagsvandanum?
Í allri umræðu um plaströr megum við heldur ekki gleyma því hvaða vandamál er verið að leysa. Gagnrýnisraddir hafa til dæmis heyrst um að þetta sé frekar slök lausn við loftlagsvandanum, en þessari löggjöf var aldrei ætlað að leysa loftlagsvandann. Vissulega er það svo að tengsl eru á milli þess óhóflega magns einnota plasts sem framleitt er í dag og loftlagsáhrifa, en áhrif plasts eru umfangsmeiri og önnur en á loftslagið. Reglurnar sem tóku gildi í sumar eru því fyrst og fremst svar við gríðarlegri plastmengun í hafinu. Hér áður fyrr fóru börn í fjöru til að týna skeljar og kuðunga, en núna er allt eins líklegt að þau finni brot af gömlum hnífapörum, leifar af plastdiskum og plaströr.
Plast innvortis í mönnum og dýrum
Nýju reglurnar sem tóku gildi í sumar banna ekki plast almennt, enda plast mjög nytsamlegt. Reglurnar taka í staðinn á því einnota plasti sem er líklegast til að verða að rusli út í náttúrunni. Oftast drekkum við úr röri þegar við erum á ferðinni og þar sem rörin eru létt fjúka þau auðveldlega burt úr ruslatunnum utan dyra. Ef plast endar í náttúrunni þá eyðist það ekki, heldur veldur skaða í lífríki sjávar um ókomin ár, til dæmis þegar dýr festast í plastrusli eða borða það.
Plast í hafinu verður á endanum að örplasti sem við manneskjur getum fengið í okkur með neyslu drykkjarvatns og ýmissa matvæla sem getur haft hormónaraskandi áhrif. Í ljósi þessa er hægt að spyrja hvort það sé eðlileg krafa að vilja endilega fá að drekka mjólkurhristinginn sinn í 5 mín með plaströri ef kostnaðurinn er að hundruðum, þúsundum, eða tugþúsundum ára eftir að hristingurinn er búinn velkist plaströrið enn um í náttúrunni? Kannski væri nær í lagi að kalla eftir enn betri lausnum sem bæði virka vel og hlúa að náttúrunni.
Plast í hafinu verður á endanum að örplasti sem við manneskjur getum fengið í okkur með neyslu drykkjarvatns og ýmissa matvæla sem getur haft hormónaraskandi áhrif.
Ekki nógu langt gengið
Þó að mörgum finnist of langt gengið með því að banna plaströr, þá eru enn aðrir sem finnst þetta langt í frá vera nóg. Það er vissulega svo að enn eru mörg vandamál tengd óhóflegri notkun á plasti sem nýju reglurnar taka ekki á. En einhversstaðar verður að byrja, og plaströrin eru bara toppurinn á plastfjallinu. Reglurnar sem hafa verið innleiddar og er verið að innleiða í íslensk lög ná mun lengra en plaströrin, þó að það sé sá hluti löggjafarinnar sem birtist neytendum hvað skýrast. Sem dæmi má nefna er verið að framlengja framleiðendaábyrgð í svo að framleiðendur plasts taki meiri ábyrgð og beri meiri kostnað af plastúrgangi. Hér er hægt að lesa meira um hvað reglurnar fela í sér fyrir einstaklinga og fyrirtæki.
Þolinmæði í grátbroslegum aðstæðum
Þegar umfangsmiklar lagabreytingar eiga sér stað er eðlilegt að það taki ákveðin tíma fyrir bæði fyrirtæki og einstaklingar að ná áttum. Til dæmis hrista margir hausinn þegar þeir sjá plaströr á einum stað en fá þau skilaboð á öðrum stað að þau hafi verið bönnuð. Er verið að brjóta lög? Nei, líklegast eru staðirnir bara að klára gamlar birgðir. Lögin eru skrifuð þannig að plaströrin munu hverfa hægt og rólega. Það þýðir samt að á endanum verða þessar birgðir kláraðar, og þá verða plaströrin bönnuð.
Fyrirtæki eru enn að átta sig á því hvaða lausnir standa til boða og hvernig þær virka. Auðvitað munu neytendur ekki sætta sig til lengdar við að vera með munninn fullan af pappamassa í staðinn fyrir kókómjólk, en með tíð og tíma er ekki ólíklegt að í kjölfar þessa breytinga munum við sjá nýskapandi lausnir á því hvernig best beri að drekka drykk. Á meðan getum við reynt að sýna þolinmæði í aðstæðum sem geta verið grátbroslegar.
Þann 3. júlí í ár taka í gildi nýjar reglur sem banna að sölustaðir gefi viðskiptavinum sínum ókeypis einnota plastílát undir take-away, eða útrétti eins og það heitir á góðri íslensku. Í staðinn verða staðirnir að taka gjald fyrir þessi ílát.
Nokkur dæmi um það sem mun breytast eftir að reglurnar taka gildi:
Matsölustaðir eiga að taka gjald fyrir einnota plastglös undir gosdrykki, safa og hristinga.
Matsölustaðir eiga að taka gjald fyrir einnota matarílát og lok úr plasti og pappírsílát sem eru húðuð með plasti.
Kaffihús eiga að taka gjald fyrir pappamál ef þau eru húðuð með plasti, en líka fyrir 100% pappamál sem fylgja plastlok.
Barir eiga að setja gjald á plastglös undir bjór og vín, og þá skiptir ekki máli hvort það séu hefðbundin plastglös eða plastglös úr lífplasti eins og t.d. PLA glös.
Ísbúðir eiga að setja gjald á ísbox úr pappír sem eru húðuð með plasti.
Söluaðilar ákveða sjálfir gjaldið
Það spyrja sig eflaust margir hvort þetta þýði að take-away verði dýrara eftir 3. júlí. Það er í raun erfitt að spá fyrir um það því söluaðilar sjálfir munu þurfa að taka ákvörðun um hvort gjaldið fyrir einnota ílát úr plasti leggist ofan á núverandi verð eða ekki.
Kaffihúseigandi getur til dæmis ákveðið að kaffi sem kostaði 450 krónur fyrir 3. júlí kosti 430 krónur eftir að reglurnar taka gildi og pappamálið sem húðað er með plasti kosti 20 krónur. Heildarverð kaffisins í götumáli er þá hið sama, en kaffihúsaeigandinn gerir grein fyrir því hvað einnota málið kostar og hvað kaffið kostar. Kaffihúsaeigandi gæti líka ákveðið að selja einnota málið á undirverði, þannig að kaffið kosti 449 krónur og einnota ílátið bara 1 krónu. Hann gæti líka ákveðið að hækka heildarverðið á kaffinu, til dæmis með því að selja kaffið á 450 krónur og einnota götumálið á 20 krónur eftir 3. júlí. Því gæti verið gott fyrir neytendur að fylgjast vel með á næstu dögum hvort verðið á þeirra uppáhalds take-away muni breytast.
Mætum með margnota og sleppum við gjaldið
Sama hvaða gjald söluaðili ákveður að setja er mikilvægt að neytendur átti sig á því að þeir geta í mörgum tilvikum sleppt því að borga gjaldið fyrir einnota plastbolla, plastglös, matarílát og lok úr plasti með því að koma með eigin ílát að heiman.
Lagaákvæðin minna neytendur á að þegar þeir kaupa einnota ílát þá fylgir því alltaf ákveðinn kostnaður, sem hingað til hefur verið bakaður inn í verðið á vörunni. Það er því ekki til neitt sem heitir ókeypis ílát, en nú verður það enn skýrara en áður að ílátum fylgir kostnaður. Það er því um að gera að vera dugleg að stinga nestisboxum, vatnsflöskum og kaffimálum ofan í tösku svo að allt sé til reiðu til þess að sleppa því að borga fyrir einnota ílát og kaupa þannig take-away á lægra verði.
Hér geta neytendur lesið meira um reglur um plast, en fyrirtækjum er bent á þessa síðu hér.
