21. maí síðastliðinn fór fram upplýsinga- og umræðufundur um um aðgerðir gegn textílsóun og ójöfnuði undir nafninu Sníðum okkur stakk eftir vexti.

Á fundinn mætti fjöldi fólks sem starfar í textílbransanum og umhverfisgeiranum auk annara áhugasamra. Þáttakendur hlýddu á erindi um sjálfbæra neyslu og framleiðslu textíls og tóku í kjölfarið þátt í umræðum í minni hópum þar sem ræddar voru hugmyndir að aðgerðum sem ætlunin er að nýta sem grunn að vinnu aðgerðaráætlunar um aukna sjálfbærni textíls.

Hlýða mátti á eftirfarandi erindi af viðburðinum í myndbandinu hér fyrir neðan.  

Sustainability and circularity in the textile value chain
Bettina Heller, programme officer at UNEP

Kauphegðun Íslendinga – tíska og textíll
Kristín Edda Óskarsdóttir, meistaranemi í félagslegri sálfræði og umhverfisfræði

Ecolabelled textiles – the sustainability journey of Blanche
Melissa Bech, co-founder and brand director of Blanche CPH

Sjálfbærni í textíl: Neysla nýting og nýsköpun
Ásdís Jóelsdóttir, lektor í textíl og hönnun við HÍ

Þann 5. júní er alþjóðlegi Umhverfisdagurinn og þema ársins 2021 er: Endurhugsum, endursköpum, endurheimtum. Deginum er ætlað að varpa ljósi á að þó við höfum glatað ýmsum vistkerfum og dýrategundum þá sé enn tækifæri til og í raun nauðsynlegt að styrkja það sem eftir stendur og endurheimta það sem hægt er. Við höfum magnað tækifæri til að taka höndum saman og hafa jákvæð áhrif, með stórum gjörðum jafnt sem smáum.

Í tilefni dagsins tókum við saman nokkrar hugmyndir um hvernig hægt er að halda upp á Umhverfisdaginn.

Endurhugsum

Við mælum með að taka sér tíma, njóta útiveru og velta fyrir sér:

Hvert er þitt samband við umhverfið?

Hvað gefur umhverfið þér?

Hvað gefur þú umhverfinu?

Hvað munt þú gera til að stuðla að því að umhverfið verði í betra standi í framtíðinni en það er í dag?

Endursköpum

Skoðaðu hvernig þú getur verið virkari samfélagsþegn:

Láttu í þér heyrast, er eitthvað sem að sveitarfélagið þitt getur gert betur til að stuðla að líffjölbreytni?

Eru möguleikar á grænum svæðum í þínu nærumhverfi? Það er um að gera að vekja athygli á því!

Eru möguleikar á sjálfboðaliðastarfi sem þú getur tekið þátt í? Það geta verið fjáraflanir, plokk, umönnun grenndargarða eða styrkir til náttúruverndarsamtaka í uppáhaldi.

Nú styttist í kosningar, nýttu kosningaréttinn, og láttu stjórnmálamenn í öllum flokkum vita að umhverfismál verða að vera sett á dagskrá.

Endurheimtum

Bjóddu býflugur velkomnar í garðinn þinn með fjölbreyttum gróðri.

Vertu kærulaus og sláðu grasið í garðinum sjaldnar.

Plantaðu trjám.

Ræktaðu þinn eigin mat.

Njóttu þess að borða meira af ljúffengu grænmeti.

Prufaðu að njóta útivistar og plokka í nærumhverfi eða á ströndum.

Umhverfisstofnun óskar eftir tilnefningum til Bláskeljarinnar 2021. Viðurkenningin verður veitt fyrirtæki, stofnun, einstaklingi eða öðrum fyrir framúrskarandi lausnir sem stuðla að minni plastnotkun og plastúrgangi í samfélaginu.

Viðurkenningin er hluti af aðgerðum umhverfis- og auðlindaráðherra til að draga úr neikvæðum áhrifum plastnotkunar. Henni er ætlað að draga fram það sem vel er gert og hvetja til nýsköpunar. Sérstök úthlutunarnefnd velur viðurkenningarhafa en hana skipa fulltrúar frá Nýsköpunarmiðstöð Íslands, Samtökum iðnaðarins, Plastlausum september, Ungum umhverfissinnum og Umhverfisstofnun.

Óskað er eftir því að stutt greinargerð fylgi með tilnefningunum. Fyrirtæki, einstaklingar og stofnanir geta hvort heldur tilnefnt sig sjálf eða verið tilnefnd af öðrum.
Við val á verðlaunahafa er horft til eftirfarandi þátta:

• nýsköpunargildis viðkomandi lausnar
• stuðlar lausnin að hringrásarhagkerfinu
• hvert er almennt framlag lausnarinnar til umhverfismála
• hvaða plastvöru er verið að komast hjá með lausninni
• hefur lausnin möguleika á að komast í almenna notkun

Tillögur skulu berast Umhverfisstofnun eigi síðar en 1. júlí næstkomandi, merktar „Tilnefning: Bláskelin“ á netfangið ust@ust.is eða með pósti til Umhverfisstofnunar, Suðurlandsbraut 24, 108 Reykjavík.
Umhverfis- og auðlindaráðherra mun veita viðurkenninguna í tengslum við árvekniátakið Plastlaus september.
Sjá nánar um Bláskelina hér.

Talið er að 8 – 10 % gróðurhúsalofttegunda eigi rætur sínar að rekja til textílframleiðslu auk þess sem ýmis önnur vandamál fylgja henni, bæði umhverfisleg og félagsleg. Konur eru áberandi á báðum enda virðiskeðjunnar, bæði við framleiðslu og neyslu textíls. Samkvæmt rannsókn sem Umhverfisstofnun lét gera sjá konur í 80% til­fell­a um text­íl­inn­kaup á heim­il­um, að mest­u eða öllu leyt­i. Í viðtali við Krist­ínu Eddu Óskars­dótt­ur, meist­ar­a­nem­a í fé­lags­legr­i sál­fræð­i og um­hverf­is­fræð­i, sem unnið hefur úr rannsókni kemur fram að kon­ur voru lík­legr­i til að kaup­a text­íl í fljót­færn­i og kaup þeirr­a stjórn­uð­ust oft­ar af til­finn­ing­um. Hún bendir á að karlar séu nægj­u­sam­ar­i þeg­ar kem­ur að fat­a­kaup­um og lík­legr­i til þess að kaup­a ein­ung­is það sem þá vant­ar. Á móti kemur að konur eru duglegri að laga saumsprettur og göt á fötum og fara með föt í fatagáma.

Hvað geta kynin lært af hvort öðru í textílmálum?

Segja má að kynin geti lært af hvort öðru í textílmálum. Konur geta tekið karlmenn sér til fyrirmyndar og keypt minna og verið nægjusamari. Karlmenn geta tekið konur sér til fyrirmyndar og verið enn duglegri að fara með textíl í fatagáma, keypt meira notað, gert meira við og fengið lánuð föt í auknum mæli. Það er því bæði mikilvægt jafnréttismál og umhverfismál að bæði kynin taki ábyrgð á umsýslu með textíl og að halda neikvæðum umhverfis og félagslegum áhrifum í lágmarki.

Eftir 3. júlí 2021 verður að taka endurgjald fyrir afhendingu á eftirfarandi vörum ef þær innihalda plast:

1. Bolla og glös fyrir drykkjarvörur, þar með talin lok þeirra
2. Matarílát með eða án loks

Það sem er gott að hafa í huga er:

1. Endurgjaldið verður að koma skýrt fram og verður að vera sýnilegt á kassakvittun.
2. Krafan um endurgjald gildir bæði á matsölustöðum og við heimsendingu frá matsölustöðum
3. Það gildir bæði ef varan er úr hefðbundnu plasti og lífplasti
4. Það gildir bæði ef varan er úr öllu leiti úr plasti eða úr pappa með plasthúð
5. Ef einnota ílát er úr pappa, en er með plastloki, verður að taka endurgjald fyrir lokið

Dæmi um vörur sem þarf að taka endurgjald fyrir eftir 3. júlí 2021:

Kynntu þér málið nánar á síðunni okkar undir lið B hér.

Nýjar fréttir og rannsóknir sérfræðinga sýna að tuttugu risafyrirtæki framleiddu yfir helming af öllu plastrusli árið 2019, það er að segja, samtals framleiða þau um 55% þeirra hundrað og þrjátíu milljóna tonna af einnotaplasti sem hent var í ruslið – eða út í náttúruna.

Þegar svona staðreyndir ber á borð, þegar hlutur risafyrirtækja virðist svo stór hvað loftslagsáhrifin varða – má þá spyrja – skiptir einhverju máli hvað ég geri í baráttunni gegn loftslagsvánni? Skiptir einkaframtakið máli? Gró Einarsdóttir, sérfræðingur hjá Umhverfisstofnun á sviði loftslagsmála og græns samfélags og doktor í félagssálfræði, svarar því og meiru til í seinni hluta fréttaþáttarins Hádegið á Rás 1. Viðtalið má heyra á mínútu 8:45 í spilaranum hér.

Á föstudaginn næstkomandi 21. maí frá kl. 10-12 stendur Umhverfisstofnun í samstarfi við Hönnunarmars fyrir málþingi um aðgerðir gegn textílsóun og ójöfnuði undir nafninu Sníðum okkur stakk eftir vexti.

Á fundinum verða stutt erindi um vandamálin en jafnframt lausnir meðal annars frá sérfræðingi frá Umhverfisstofnun Sameinuðu þjóðanna. Í kjölfarið af erindum fara fram umræður en þær munu nýtast sem grunnur að vinnu að aðgerðaráætlunar stjórnvalda um aukna sjálfbærni textíls.

Talið er að 8 – 10 % gróðurhúsalofttegunda eigi rætur sínar að rekja til textílframleiðslu auk þess sem ýmis önnur vandamál fylgja henni, bæði umhverfisleg og félagsleg. Það skiptir því miklu máli að bregðast við og fundurinn á föstudaginn er frábært tækifæri til að hafa áhrif.

Við hvetjum ykkur til að mæta!

Nú nálgast dagur jarðar óðfluga, en hann er haldinn hátíðlegur 22. apríl ár hvert. Í raun er dagur jarðar nú þegar byrjaður, því málefni jarðarinnar eru svo mikilvæg og víðfeðm að dagskrá þessa alþjóðlega dags rúmast ekki á einum degi, heldur hefur teygt anga sína yfir þrjá daga. 20. Apríl var haldin alþjóðleg ungmenna ráðstefna, 21. Apríl var haldin alþjóðleg menntaráðstefna, og 22. Apríl verður svo haldinn alþjóðlegur viðburður með vinnustofum, panel umræðum og fyrirlestrum um málefni jarðarinnar.

Endurreisn jarðarinnar

Í ár er þemað á degi jarðar endurreisn hennar (e. Restore the earth). Eins og staðan er í dag er aukinn hagvöxtur á kostnað jarðarinnar. Í tímamóta rannsókn um þolmörk jarðarinnar kemur fram að manneskjan stefnir þremur af níu fyrirhuguðum þolmörkum jarðarinnar í hættu með lifnaðarháttum sínum. En það er ekki náttúrulögmál að manneskjan og hagvöxtur hafi neikvæð áhrif á jörðina. Manneskjan getur verið afl sem endurreisir og endurlífgar jörðina.

Tökum trén okkur til fyrirmyndar

Í bók sinni Hagkerfi framtíðarinnar bendir Per Espen Stoknes á að við getum tekið trén okkur til fyrirmyndar í leit að heilbrigðari hagvexti og samfélagi. Hann bendir á að tré vaxi ekki bara línulega. Tré halda ekki áfram að vaxa eftir að hafa náð sinni hámarkshæð, heldur mynda í staðinn ríkulegri krónur og flóknari rætur. Tré, eins og mannfólkið, búa til úrgang í formi fallinna laufa og trjágreina, en ólíkt okkur nýtist úrgangurinn í hringrás vistkerfisins. Þrátt fyrir að til séu um þrjár trilljónir trjáa glímum við ekki við offjölgunar vanda. Það er vegna þess að tré gera umhverfi sínu meira gagn en skaða. Manneskjur og tré eiga það sameiginlegt að vera komin af náttúrunni, vera náttúran. Hvers vegna getum við ekki ímyndað okkur að mannleg samfélög, alveg eins og tré og maurar, séu gagnleg fyrir jörðina?

Með heimajarðgerð endurnærum við jörðina

Það er þetta sem þema dags jarðarinnar minnir okkur á. Við manneskjur höfum bæði kraft og hugvit til þess að geta gert gagn. Þetta getum við gert í hinu smáa og stóra. Í stað þess að skapa úrgang sem endar í urðun þar sem að hann leysir frá sér metan getum við umbreytt úrgangnum okkar í mold. Þetta gerist þegar lífrænn úrgangur er jarðgerður.  Moltan nýtist svo sem næringarefni fyrir plöntur og lífverur sem binda gróðurhúsalofttegundir. Jarðgerð hefur því tvöföld jákvæð áhrif með því að koma í veg fyrir losun gróðurhúsalofttegunda ásamt því að bjóða upp á frjósaman jarðveg fyrir aukna bindingu. Í stað þess að skapa úrgang og mengun byrjum við að gera gagn. Með því að stunda jarðgerð verðum við meira eins og tré.

Fyrir áhugasama hefur Umhverfisstofnun nýlega gefið út ítarlegar leiðbeiningar um heimajarðgerð.

Hvernig getur þú verið meira eins og tré? #VertuTré

Umhverfis- og auðlindaráðuneytið hefur nú birt uppfærslu á viðauka við Saman gegn sóun, almenna stefnu um úrgangsforvarnir.

Þetta er önnur útgáfa viðaukans, en hann hefur það að markmiði að skilgreina og fylgjast með árangursvísum sem settir hafa verið til að fylgjast með framgangi stefnunnar. Í stefnunni er fjallað um níu áhersluflokka; matvæli, plast, textíl, raftæki, grænar byggingar, pappír, aukaafurðir frá vinnslu kjöts og fisks, drykkjarvöruumbúðir og úrgang frá stóriðju.

Í uppfærðum viðauka má sjá stöðuna á árangursvísunum fram til ársins 2019. Almennt hefur úrgangsmagn aukist lítillega yfir síðustu ár, en þó má sjá vísbendingar um töluverðan samdrátt í notkun einnota plastpoka sem skýra má af lagasetningu þess efnis að skylda gjaldtöku poka og í framhaldinu bann við afhendingu plastpoka á sölustað vara.

Nýr árangursvísir um matarsóun

Frá síðustu útgáfu hafa bæst við töluleg markmið um samdrátt í matarsóun. Árangursvísarnir byggja á fyrirmælum Evrópusambandsins um samræmdar mælingar á matarsóun og eru tölulegu markmiðin sem sett eru samhljóða tillögum starfshóps ráðherra að aðgerðum gegn matarsóun. Áætlað er að unnið verði að því að afla upplýsinga um magn matarsóunar í öllum hlekkjum virðiskeðjunnar seinna á þessu ári til að hægt verði að fylgjast með þróun ekki bara á heimilum heldur líka í framleiðslu, smásölu og í veitinga- og þjónustugeiranum.

1. Janúar 2021 tóku í gildi lög sem gera það óheimilt fyrir verslanir að afhenda burðarpoka úr plasti. Hægt er að bregðast við banninu með því að skipta úr einnota plastpokum yfir í einnota burðarpoka. En svo er líka hægt að nýta bannið til þess að byrja að hugsa í hring. Hringrásarhugsun snýst um að deila, gera við, endurnota, endurframleiða og endurvinna. 

Endurnota 

Það hafa verið gerðar margar rannsóknir á umhverfisáhrifum mismunandi poka. Pokar úr plasti, pappír, og bómull hafa allir sín sérstöku áhrif á umhverfið. Umhverfisáhrifin ákvarðast ekki bara af því hvort þeir brotni niður í umhverfinu, heldur líka hver áhrif pokanna er á losun og hversu vel er hægt að endurnýta og endurvinna pokana. Flestir vita að plastpokar brotna ekki niður í umhverfinu og velda mikilli mengun, sérstaklega í sjávarlífríkinu. En pokar úr öðrum efnum sem eru notaðir sjaldan geta haft veruleg neikvæð umhverfisáhrif. Bestu pokarnir eru því þeir sem maður notar aftur og aftur og endast jafnvel alla ævina.   

En þá er líka mikilvægt að við munum eftir að taka með okkur pokann. Besta leiðin til að muna er að hafa pokann á handhægum stað – í bakpokanum, handtöskunni, í hjólakörfunni eða hanskahólfinu á bílnum. Svo eftir hverju ertu að bíða? Stingdu fjölnota pokanum þínum strax á réttan stað. 

Deila 

Þegar við deilum og fáum lánað í staðinn fyrir að kaupa nýtt minnkum við þörfina á því að nota einnota burðarpoka. Þegar við fáum lánaðar vörur frá vinum, ættingjum og kunningjum getum við í mörgum tilvikum líka fengið lánaðan burðarpoka í leiðinni. Það er líka gott að vera rausnarlegur við aðra og deila sínum burðarpokum. Og afhverju ekki að deila reynslu af því að skipta úr einnota burðarpokum yfir í fjölnota? 

Gera við 

Þegar við fjárfestum í fjölnota poka er gott að hugsa um að kaupa endingargóðan poka, sem hægt er að þrífa og gera við. Bestu pokarnir fyrir umhverfið eru þeir sem við getum notað aftur, og aftur, og aftur.  

Endurframleiðsla 

Það er hægt að minnka neikvæðu umhverfisáhrifin af burðarpokum með því að kaupa fjölnota burðarpokum úr endurunnum efnum. Sumir hafa líka skemmt sér við það að gera sjálfir poka úr því sem fellur til heima, s.s. gömlum bolum. Það er lítið mál og á netinu er fjöldinn allur af kennslumyndböndum og leiðbeiningum um hvernig maður fer að. 

Endurvinna 

Þegar búið er að nota burðarpokann eins mikið og mögulega hægt er, er alltaf mikilvægt að passa upp á að hann fari í réttan endurvinnslufarveg. Plastpokar í plastendurvinnslu, pappírspokar í pappír endurvinnslu, lífbrjótanlegir pokar í almennt rusl eða lífrænt, og textílpokar í safngáma frá Rauða krossinum og Hjálpræðishernum.