Blog

Að lokinni tveggja daga hugmyndavinnu stóð hugmyndin Spjarasafn uppi sem sigurvegari. Af sóttvarnarástæðum fór viðburðurinn alfarið fram rafrænt.

Spjarasafnið er einskonar Airbnb fyrir fatnað og gerir notendum kleift að leigja út og fá lánaðar flíkur til skamms tíma og eftir hentisemi. Teymið samanstóð af Ásgerði Heimisdóttur, Dagnýju Guðmundsdóttur, Kristínu Edda Óskarsdóttur, Patriciu Önnu Thormar og Sigríði Guðjónsdóttur.

Dómnefnd skipuðu Eliza Reid, forsetafrú, Sigrún Ágústsdóttir, forstjóri Umhverfisstofnunar, Kristján Mikaelson, frumkvöðull og framkvæmdarstjóri Rafmyntaráðs Íslands og Magnea Einarsdóttir, fatahönnuður og eigandi merkisins MAGNEA.

Um helgina hófst einnig átakið Notað er nýtt (#notadernytt) á samfélagsmiðlum þar sem fólk er hvatt til að deila myndum af vel nýttum fötum. Hvetjum alla til að fylgjast með á Instagram og Facebook. 

Dagana 28. og 29. ágúst heldur Umhverfisstofnun Spjaraþon, hugmyndasmiðju þar sem þátttakendur vinna í teymum að skapandi lausnum sem miða að því að draga úr umhverfisáhrifum textíls.

Í Spjaraþoninu er farið yfir helstu áskoranir sem við stöndum frammi fyrir í textíliðnaðnum bæði í framleiðslunni sjálfri og þegar kemur að neyslumynstri samfélagsins. Eftir það mynda þátttakendur teymi í kringum mögulegar lausnir og vinna með þær hörðum höndum þangað til þær eru kynntar fyrir dómnefnd. Í dómnefndinni sitja Eliza Reid, forsetafrú, Sigrún Ágústsdóttir, forstjóri Umhverfisstofnunar, Magnea Einarsdóttir, fatahönnuður og Kristján Mikelson, framkvæmdarstjóri Rafmyntaráðs Íslands.

Eins og virðiskeðja textíls lítur út í dag erum við að kaupa miklu meira en við þurfum. Við notum fötin okkar sífellt minna og erum latari að gera við og lengja þannig líftímann. Tíska ræður miklu um innkaup og ýtt er undir ofneyslu með lágum verðum.

Textíliðnaðurinn hefur stækkað mjög hratt síðustu áratugi og er talið að framleiðslan hafi tvöfaldast síðan árið 2000. Við framleiðslu textíls er notað gríðarlegt magn af efnavöru til að ná fram ákveðnum eiginleikum eins og lit, áferð, mýkt og vatnsheldni. Einnig krefst framleiðslan mikillar notkun orku og vatns, sem dæmi fara um 10.000 lítrar í framleiðslu á einu pari af gallabuxum. Um 8-10% af heildarlosun gróðurhúsalofttegunda í heiminum er á ábyrgð textíliðnaðarins.

Framleiðsla textíls hefur líka í för með sér neikvæð samfélagsleg áhrif, en þar ber helst að nefna ómannsæmandi vinnuskilyrði. Aðstæður vinnufólks eru oft slæmar, launin lág og öryggi þeirra oft ekki tryggt á sama tíma og öll efnavaran í framleiðsluferlinu getur haft neikvæð áhrif á heilsu starfsfólks.

Alþingi hefur samþykkt breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir sem felur í sér innleiðingu á tilskipun Evrópusambandsins um einnota plastvörur (Single-use-plastics directive). Með þessari samþykkt verður meðal annars bannað að setja tilteknar, algengar einnota vörur úr plasti á markað frá og með 3. júlí 2021.

Í frétt sem birt hefur verið á heimasíðu umhverfis- og auðlindaráðuneytinu segir meðal annars að meðal vara sem bannað verður að setja á markað séu einnota bómullarpinnar úr plasti, hnífapör, diskar, sogrör, hræripinnar og blöðrustangir. Þá verða matarílát, drykkjarílát, glös og bollar úr frauðplasti óheimil og ekki verður heimilt að afhenda endurgjaldslaust einnota bolla, glös og matarílát úr öðru plasti sem ætluð eru undir drykki og matvæli til neyslu, líkt og algengt er á skyndibitastöðum. Undantekningar eru gerðar ef vörur flokkast sem lækningatæki.

Skilyrðislaust bann verður við því að setja vörur á markað sem gerðar eru úr plasti sem er niðurbrjótanlegt með oxun eða svokallað oxó-plast. Vörur úr slíku plasti hafa rutt sér til rúms á markaði síðustu ár, einkum vissar tegundir plastpoka, en eðli þess er að sundrast í öragnir sem eru skaðlegar heilsu og umhverfi og er vaxandi vandi á alþjóðavísu.

Kveðið er á um sérstaka merkingu sem tilteknar einnota plastvörur eiga að bera. Um er að ræða upplýsingar um meðhöndlun vörunnar eftir notkun og þau neikvæðu áhrif sem varan hefur berist hún út í umhverfið. Þær vörur sem greinin mun taka til eru ýmsar tíðavörur, blautþurrkur til heimilis– og einkanota, ýmsar tóbaksvörur og bollar fyrir drykki.

Fáanlegar eru á markaði staðgönguvörur sem eru margnota eða innihalda ekki plast og nota má í stað þeirra vara sem breytingarnar taka til.

Nú hefur starfshópur skipaður fulltrúum úr allri virðiskeðju matvæla, allt frá ræktun til framleiðslu og neyslu, skilað tillögum að aðgerðaáætlun gegn matarsóun til Guðmundar Inga Guðbrandssonar umhverfis- og auðlindaráðherra. Skýrslan verður í almennri kynningu í samráðsgátt stjórnvalda til 31. júlí næstkomandi.

Í skýrslunni eru lagðar til 24 tillögur, annars vegar 14 aðgerðir sem stjórnvöld bera ábyrgð á að komist til framkvæmdar og hins vegar 10 aðgerðir á ábyrgð atvinnulífsins.

Nokkur dæmi um tillögur eru:🍎 Að draga úr matarsóun um 50% fyrir árið 2030
🍎 Samdráttur um 30% fyrir 2025
🍎 Auka stuðning við nýsköpun
🍎 Átak í menntun og fræðslu
🍎 Innleiða hagræna hvata
🍎 Endurskoða regluverk
🍎 Árlegar mælingar á umfangi matarsóunar
🍎 Auka matargjafir

Starfshópurinn beinir sjónum sínum að öllum hliðum matarsóunar, en hún getur orðið hvenær sem er í ferlinu, allt frá ræktun til framleiðslu og neyslu. Lögð er áhersla á að til að ná árangri í að draga úr matarsóun þurfi samstillt átak samfélagsins alls, þ.e. atvinnulífsins, almennings og stjórnvalda. Áhersla er m.a. á að atvinnulífið setji málefnið í forgang og taki frumkvæði að aðgerðum innan sinna vébanda, stuðli að upplýsingaskiptum, fræðslu og hvatningu.

Tillögur starfshóps um aðgerðir gegn matarsóun í samráðsgátt stjórnvalda.

Matarsóun er umfangsmikið vandamál sem snýr ekki aðeins að sóun matvæla heldur einnig sóun á fjármunum og sóun á auðlindum jarðar. Það sýnir umfang vandans að Matvælastofnun Sameinuðu þjóðanna hefur áætlað að um þriðjungi framleiddra matvæla sé sóað.

Áreiðanleg gögn og rannsóknir eru lykilþáttur í mótvægisaðgerðum. Á síðastliðnu ári framkvæmdi Umhverfisstofnun ítarlega rannsókn á umfangi matarsóunar á Íslandi, þar sem 90 heimili og 80 fyrirtæki tóku þátt. Samkvæmt niðurstöðu rannsóknarinnar  má áætla að hver einstaklingur sói að meðaltali um 90 kg af mat árlega. Matarsóun íslenskra heimila er samkvæmt þessu sambærileg því sem þekkist í öðrum Evrópulöndum. 

Tafla 1. Samantekt niðurstaðna á umfangi matarsóunar heimila 2019

Íslensk heimili hentu að meðaltali um 20 kg af nýtanlegum mat á ári, 25 kg af ónýtanlegum matarafgöngum, 40 lítrum af drykkjum og 5 kg af matarolíu og fitu á hvern fjölskyldumeðlim. Með öðrum orðum er áætlað að íslensk heimili hendi samtals 7.152 tonnum af nýtanlegum mat á ári hverju, um 9.130 tonnum af ónýtanlegum matarafgöngum, 14.670 tonnum af drykkjum og 1.840 tonnum af matarolíu og fitu. Sambærileg rannsókn var framkvæmd af Umhverfisstofnun árið 2016 og fannst ekki tölfræðilega marktækur munur á sóun milli tímabilanna tveggja. 

Niðurstöður fyrirtækjarannsóknarinnar benda til að ríflega 22 kg af nýtanlegum mat, 3,6 kg af ónýtanlegum mat, 14,6 lítrum af drykkjum og 1,6 kg af olíu og fitu sé sóað á hvern íbúa árlega. Dræm þátttaka framleiðslufyrirtækja í rannsókninni gerir það þó að verkum að niðurstöðurnar endurspegla bara neysluhlekk matvælakeðjunnar, þ.e.a.s. heild- og smásölu, veitingasölu og spítala og hjúkrunarheimili.  

Vesturlönd veita matarsóun sífellt meiri athygli, ekki síst vegna umtalsverðrar losunar gróðurhúsalofttegunda. Enn sem komið er liggja ekki fyrir staðlaðar aðferðir við rannsóknir á matarsóun, en eitt framlag rannsóknarskýrslu Umhverfisstofnunar var að koma með tillögur til Hagstofu Evrópusambandsins að stöðluðum aðferðum við rannsóknir á matarsóun.  
 

Tafla 2. Samanburður á matarsóun innan mismunandi hlekkja virðiskeðjunnar, á mann á ári og heildarsóun á Íslandi á ári, árið 2019 

Sjá skýrslu hér.

Vöktun á magni plasts í meltingarvegi fýla árið 2019 er lokið og eru niðurstöður aðgengilegar á heimasíðu Umhverfisstofnunar.

Helstu niðurstöður
Um 64% fýlanna voru með plast í meltingarvegi, þar af um 13% með yfir 0,1 g. 
Að meðaltali voru 3,7 plastagnir í hverjum fýl. Meðalþyngd plastsins var 0,12 g/fýl, sem er sambærilegt við niðurstöður ársins 2018. 
Þetta er örlítið minna magn en komið hefur fram í eldri rannsóknum á plasti í fýlum hér við land. 
Magn plasts er yfir þeim mörkum sem OSPAR stefnir að og fela í sér að innan við 10% fýla hafi yfir 0,1 g af plasti í meltingarvegi.
Samanborið við fýla á öðrum hafsvæðum við Norður-Atlantshaf virðist vera minna magn af plasti  í fýlum hér við land, miðað við niðurstöður rannsókna árin 2018 og 2019. 

Mynd: Plast í meltingarfærum eins fýls árið 2019 á millimetrapappír.

Hugmyndin Beljur í búð stóð uppi sem sigurvegari í Plastaþoni Umhverfisstofnunar og Plastlauss septembers sem fram fór nú um síðustu helgi. Sjö teymi unnu að lausnum á plastvandanum en ákaflega fjölbreyttur hópur fólks tók þátt í viðburðinum. Dómnefnd skipuðu Auður Önnu Magnúsdóttir, framkvæmdarstjóri Landverndar, Einar Bárðarson, framkvæmdarstjóri Votlendissjóðs og Sigríður Heimisdóttir, iðnhönnuður hjá IKEA.

Hugmyndin er sú að setja upp sjálfsafgreiðsluvélar fyrir mjólkurvörur í verslunum þannig að kaupandinn geti dælt vörunni sjálfur í fjölnota umbúðir. Teymið samanstóð af tveimur listakonum, tveimur nemum úr Tækniskólanum, verkfræðingi frá Eflu og markaðsstjóra Krónunnar. Teymismeðlimir eru þær Dröfn Sveinsdóttir, Gríma Katrín Ólafsdóttir, Hafdís Bjarnadóttir, Móeiður Helgadóttir, Lára Kristín Þorvaldsdóttir og Hjördís Elsa Ásgeirsdóttir. Í rökstuðningi dómnefndar kom fram að stór þáttur í sigri lausnarinnar væri sú staðreynd að hún gæti vel orðið að veruleika í náinni framtíð.

Á myndinni eru Sigríður Heimisdóttir, Auður Önnu Magnúsdóttir og Einar Bárðarson, meðlimir dómnefndar og Móeiður Helgadóttir, Hafdís Bjarnadóttir og Lára Kristín Þorvaldsdóttir, í sigurteymi Plastaþons 2019.