Einnota plastvörur gamalt

Leiðbeiningar fyrir fyrirtæki

Regluverk um einnota plastvörur

Mikil áhersla hefur verið á að draga úr notkun á einnota plasti. Ástæðurnar fyrir þessu eru hversu mikið magn einnota plastumbúða sem við erum að nota, hversu stuttur líftími þeirra er og hvað það finnst mikið af einnota plasti á ströndum og í lífríki sjávar. Til að takast á við þessi vandamál hefur Evrópusambandið sett fram tilskipun sem takmarkar notkun á ákveðnum einnota plastvörum. Leiðbeiningarnar á þessari síðu útskýra hvernig reglugerðin er innleidd í íslenskt regluverk, hvað þau fela í sér og hvaða lausna er hægt að leita til að bregðast við hertum reglum. Fyrir svör tengd tilefni lagasetningarinnar og hverju henni er ætlað að skila er bent á vef stjórnarráðsins.

Tilskipun Evrópusambandsins er víðtækari en það sem verður fjallað um hér, og tekur meðal annars á framlengdri framleiðendaábyrgð. Hér verður aðeins fjallað um þau lagaákvæði sem hafa þegar verið innleidd með breytingum á lögum 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarni. Breytingarnar tóku gildi 3. júli 2021 og hafa það að markmiði að takmarka sölu og afhendingu á þeim einnota plastvörum sem algengast er að finnist sem rusl á Evrópskum ströndum.

Ákvæðin eru ekki almenn fyrir allt plast, heldur gilda bara um tilteknar einnota plastvörur. Skipta má ákvæðum upp í fjóra meginþætti (A – D), og fjallað verður um hvað felst í hverjum þætti fyrir sig. En fyrir alla þættina er mikilvægt að hafa góðan skilning á því hvað plast er.

Hvað er plast?

Skilgreiningin á plasti er mun víðtækari en margir gera sér grein fyrir.

Skilgreiningin á plasti er mun víðtækari en margir gera sér grein fyrir. Vegna þessa geta jafnvel vörur sem eru merktar sérstaklega af söluaðila sem plastlausar fallið undir bannið. Við könnumst öll við hefðbundna plastbolla en það er mögulega erfiðara að átta sig á því að pappírsbollar með plastfilmu geta líka fallið undir ákvæði laganna. Einnig er mikilvægt að átta sig á því að allt lífplast er líka plast.

Framleiðsla plasts felur í sér að fjölliðum er breytt með efnafræðilegum hætti og í mörgum tilfellum eru íblöndunarefnum bætt við. Það er hægt að ímynda sér að fjölliður séu eins og hús sem byggt er úr legókubbum. Legókubbarnir eru þá byggingareiningarnar, á meðan fjölliðurnar er afurðin eða húsið. Þessi legóhús geta orðið til með náttúrulegum ferlum eða af mannavöldum. Ef það er manneskjan sem tekur legókubbana og raðar þeim saman, þá telst ferlið ekki lengur náttúrulegt, og slíkt legóhús myndi þá skilgreinast sem plast. Uppruni legókubbana, þar að segja hvort þeir eigi uppruna sinn í jarðefnaeldsneyti eða lífmassa, skiptir þannig ekki máli þegar skilgreining plasts er skoðuð. Í staðinn skiptir meðhöndlunin máli og hvort íblöndunarefnum hafi verið bætt við eða ekki.

Tökum dæmi til skýringar. Vörur úr maís vaxa ekki tilbúnar úti á túni, heldur á sér stað einhver meðhöndlun áður en maís verður að vöru. Í grunninn er maís náttúrulegt efni, en svo er líka hægt að meðhöndla maís þannig að hún verði að plasti. Þegar maís er þurrkað á ekki stað nein meðhöndlun á maísfjölliðunni, og því heldur efnið áfram að vera náttúrulegt. Ef hinsvegar efnafræðilegar aðferðir eru nýttar til að búa til efni eða út í hana eru sett íblöndunarefni breytist maísinn í plast. Með öðrum orðum er það manneskjan sem byggir maíshúsið, og maísinn því ekki lengur náttúrulegur. Þess vegna er erfitt að koma með almennar fullyrðingar um hvaða efni er plast og hvað ekki. Það er hægt að taka hvaða lífmassa sem er og breyta honum í plast. Því er mikilvægt að fá nákvæmar upplýsingar um íblöndunarefni og framleiðsluferli einnota vara til að ákvarða hvort um plast sé að ræða. 

Svona er plast skilgreint í lögum:

Plast er efni sem samanstendur af fjölliðu, eins og hún er skilgreind í reglugerð um skráningu, mat, leyfisveitingu og takmarkanir að því er varðar efni (REACH), sem íblöndunarefnum eða öðrum efnum kann að hafa verið bætt við og getur nýst sem aðalbyggingarefni fullunninnar vöru, þ.m.t. plast sem getur brotnað niður með eðlisfræðilegu og lífrænu niðurbroti, en undanskildar eru náttúrulegar fjölliður sem hefur ekki verið breytt með efnafræðilegum aðferðum.

 

 

 

Leiðbeiningar

Leiðbeiningar ESB um einnota plastvörur

Er lífplast líka plast?

Stutta svarið er já

Stutta svarið er, já, allt lífplast er líka plast samkvæmt lagalegu skilgreiningunni í kaflanum hér að ofan (sjá Hvað er plast?).

Eftir að lögin taka gildi er því ekki lengur heimilt að setja eftirfarandi vörur úr lífplasti á markað:

  1. Baðmullarpinna
  2. Hnífapör
  3. Diska
  4. Sogrör
  5. Hræripinna fyrir drykkjarvörur
  6. Stangir til að festa á blöðrur
  7. Matarílát úr frauðplasti
  8. Drykkjarílát úr frauðplasti
  9. Bolla og glös fyrir drykkjarvörur úr frauðplasti

Einnig verður að setja endurgjald á eftirfarandi vörur úr lífplasti:

  1. Bolla og glös fyrir drykkjarvörur
  2. Matarílát, með eða án loks

Að lokum er mikilvægt að merkja bolla úr lífplasti, að hluta til og að öllu leiti, í samræmi við reglugerð um merkingar. 

Þetta gildir sama hvort varan er að öllu leiti eða að hluta til úr lífplasti. Þetta á því bæði við um lífplast af lífrænum uppruna og lífplast sem gert er úr jarðolíu. Þetta á líka jafnt við um lífbrjótanlegt lífplast og lífplast sem brotnar ekki niður.

Nánari umfjöllun um hvað lífplast er, umhverfisáhrif þess og hvernig á að flokka það.

 

 

 

Dæmi um gerðir af plasti sem ákvæði laganna gilda um

1 – 100% plast

Lögin gilda um vörur sem eru að hluta til úr plasti eða að öllu leyti

Lögin gilda sama hvort tiltekin vara sé gerð úr plasti að hluta til eða að öllu leyti. Ekki skiptir þá máli hvort það sé 1% plast í vörunni, 15% eða 100%. Til dæmis ef sogrör er að mestu leyti úr náttúrulegu efni en er húðað með plastfilmu þá er ólöglegt að setja slíkt sogrör á markað. Ef pappírsmál er húðað með plasti er óheimilt að afhenda það á sölustað vara án endurgjalds. Sama pappírsmál þyrfti einnig að vera merkt í samræmi við reglugerð ráðherra um vörur sem innihalda plast að hluta til.

Dæmi um plastvörur í skilningi laganna

Pappírsbolli með plasthúð

Pappírsílát með plasthúð

Pappírsdiskur með plasthúð

A. Bann við að setja á markað

Hvað felst í banninu við að setja á markað?

Eftirtaldar einnota plastvörur er óheimilt að setja á markað eftir 3. júlí 2021. Þessar vörur eiga það allar sameiginlegt að auðvelt er að skipta þessum vörum út fyrir sjálfbærari vörur á viðráðanlegu verði.

  1. baðmullarpinna, nema þeir falli undir lög um lækningatæki,
  2. hnífapör (gaffla, hnífa, skeiðar og matprjóna),
  3. diska,
  4. sogrör, nema þau falli undir lög um lækningatæki,
  5. hræripinna fyrir drykkjarvörur,
  6. stangir sem ætlaðar eru til að festa við blöðrur og sem halda þeim uppi, nema blöðrur séu til notkunar í iðnaði eða annarri atvinnustarfsemi og ekki ætlaðar til dreifingar til neytenda, þ.m.t. búnað á slíkar stangir,
  7. matarílát úr frauðplasti, með eða án loks, sem ætluð eru undir matvæli til neyslu á staðnum, annaðhvort á sölustað eða annars staðar, sem er alla jafna neytt beint úr ílátinu og eru tilbúin til neyslu án frekari tilreiðslu, svo sem eldunar, suðu eða hitunar, þ.m.t. matarílát sem eru notuð undir skyndibita eða aðra máltíð sem er tilbúin til neyslu á staðnum,
  8. drykkjarílát úr frauðplasti, þ.m.t. tappa þeirra og lok, og
  9. bolla og glös fyrir drykkjarvörur úr frauðplasti, þ.m.t. lok þeirra.

Einnig er óheimilt að setja á markað hverja þá vöru úr plasti sem er niðurbrjótanlegt með oxun (e. oxo-degradable plastic). Plast sem er niðurbrjótanlegt með oxun er efni úr plasti sem inniheldur íblöndunarefni sem leiða til þess með oxun að plastefnið sundrast í öragnir eða úr verður efnafræðilegt niðurbrot.

Setja á markað er þegar vara er í fyrsta sinn afhent hér á landi í atvinnuskyni til dreifingar, neyslu eða notkunar, hvort sem er gegn greiðslu eða án endurgjalds. Birgðir af ofangreindum vörum sem settar hafa verið á markað fyrir 3. júlí má selja áfram, en á endanum munu þessar einnota plastvörur fasast út.

 

Einnota vörur sem verður bannað að setja á markað innihaldi þær plast

A. Lausnir

Verslanir geta farið mismunandi leiðir við að tryggja eftirfylgni laganna. Umhverfisstofnun hefur sett saman nokkrar hugmyndir að lausnum sem hefur verið raðað eftir umhverfislegum ávinningi.

Græna lausnin

Það er hægt að líta á bannið við að setja áðurnefndar einnota plastvörur á markað til þess að æfa sig í hringrásar hugsunarhætti.  Kannski ætti frekar að líta á kaffimál, matarílát og hnífapör sem þjónustu í staðinn fyrir einnota vöru? Önnur lausn er að sleppa öllum óþarfa

Hvað felst í því að breyta einnota vörum í þjónustu?

Drykkjar- og matarílát ætti kannski frekar að líta á sem þjónustu heldur en vöru. Þegar neytandi kaupir sér drykk eða mat er það mikilvæga ekki að eignast ílátið, heldur að hafa tök á því að neyta matarins eða drykksins.

Þægindi skipta oft neytendur miklu máli, en með því að bjóða upp á þjónustu sem gerir hringrás íláta og hnífapara þægilegri, er hægt að loka hringnum. Nú þegar hafa sprottið upp fyrirtæki sem hafa endurskilgreint kaffimál og matarílát sem þjónustu. Þessi lausn dregur úr losun og vörurnar verða ekki strax að rusli sem fer beint í urðun, lendir í sjónum eða í vegakantinum. Á svipaðan hátt og deiliþjónustur fyrir rafhjól og rafskutlur hafa gert, væri hægt að merkja fjölnota matarílát, drykkjarílát og hnífapör með QR kóða og leigja þá í gegnum app.

Til að slík kerfi virki vel er mikilvægt að hafa aðgengilegar skilastöðvar fyrir vöruna sem verið er að leigja. Hægt er að ímynda sér þjónustuaðila sem þjónustar margar verslanir og matsölustaði með fjölnota ílátum. Með þeim hætti getur neytandi keypt matvöru og drykk á einum stað, og skilað fjölnota ílátunum á öðrum stað. Úrgangur er auðlind á villigötum, og því ætti að umbreyta sem flestum ruslatunnum í skilastöðvar, sem að auðvelda að ílát verði notuð aftur og aftur.

Einnig er hægt að ímynda sér lausnir sem taka við og deila út matarílátum og drykkjarílátum á sjálfvirkan hátt, ekki ósvipað sjálvirkum móttökustöðvum skilagjaldsumbúða.

Hvernig sem þetta er leyst er þetta lausn sem ætti að forgangsraða ef það er mögulegt.

Þurfum við þetta?

Umhverfisins vegna er mikilvægt að sleppa því að nota vörur sem eru óþarfi. Áður en fyrirtæki leita eftir staðgengilsvörum úr öðrum efnum en plasti er því mikilvægt að spyrja sig hvort þörf sé á vörunni. Sumar af þeim vörum sem bannið tekur til eru í raun óþarfi. Til dæmis drekka flestir drykki úr glasi án sogröra heimafyrir, og geta því gert slíkt hið sama á veitingastöðum og börum. Í þeim tilvikum sem rör eru þörf, til dæmis í lækningaskyni, þá er enn heimilt að nota slík sogrör.

Sogrör

Hræripinnar

Stangir til að festa blöðrur

Gula lausnin

Hægt er að selja margnota vörur í stað einnota

Til að draga úr auðlindanotkun er mikilvægt að nota margnota vörur umfram einnota vörur. Flestar þær einnota plastvörur sem bannið tekur til er hægt að skipta út fyrir margnota. Mikið framboð er til af margnota diskum, hnífapörum, bollum, matarílátum, sogrörum og hræripinnum. Bæði er heimilt að selja þessar margnota vörur úr plasti og öðrum efnum. En til þess að margnota vörur skili umhverfislegum ávinningi þarf að nota þær aftur og aftur. Margnota vörur sem verða í reynd einnota eða fánota skapa álag á umhverfið. Það er mikilvægt að fyrirtæki styðji við hringrásinu, ekki bara með því að bjóða neytendum að kaupa margnota vörur, heldur auðvelda þeim að nota þær aftur og aftur.

Rauða lausnin

Það er ekki æskilegt að skipta út einni einnota vöru fyrir aðra einnota vöru, þó  svo að það sé löglegt.

Hvað felst í því að skipta út einnota fyrir einnota?

Auðveldasta leiðin til að bregðast við banninu er að skipta einni einnota vöru út fyrir aðra einnota vöru. Til eru plastlausar staðgengilsvörur fyrir einnota baðmullarpinna, hnífapör, diska, sogrör, hræripinna, stangir til að festa á blöðrur og vörur úr frauðplasti. Til dæmis eru til baðmullarpinnar úr bóumull og pappír, einnota hnífapör og diskar sem hægt er að borða, pappírs sogrör, og hræripinnar úr tré. Hægt er að nýta einnota glös og matarílát úr plasti eða pappa í staðinn fyrir vörur úr frauðplasti.  

Slík lausn er þó ekki æskileg, þar sem vistspor staðgengilsvara getur verið töluvert. Til dæmis tekur það fjórum sinnum meiri orku að framleiða einnota pappírspoka miðað við einnota burðarpoka úr plasti[1] og svipaða sögu má segja um aðrar einnota vörur. Það er þó mikilvægt að átta sig á því að ef einnota plastvörur sleppa út í náttúruna, þá brotna þær ekki niður, og halda áfram að valda skaða um ókomin ár. Því getur verið erfitt að bera saman umhverfisáhrif því taka þarf tillit til auðlindanotkunar, niðurbrjótanleika og endingartíma. En óháð forsendum er hægt að fullyrða að mikil notkun á einnota vörum skapar álag á umhverfið sama úr hvaða efni þær eru.

Þess vegna er ekki æskilegt að skipta út einni einnota vöru fyrir aðra einnota vöru, þó svo að það sé löglegt.

[1] http://www.niassembly.gov.uk/globalassets/documents/raise/publications/2011/environment/3611.pdf

Dæmi um einnota vörur sem eru ekki úr plasti

B. Bann við afhendingu án endurgjalds

Hvað má ekki lengur gefa ókeypis?

Sölustaðir mega ekki lengur gefa viðskiptavinum sínum einnota plastbolla, plastglös, plastílát og plastlok undir mat og drykk án endurgjalds. Lagákvæði þess efnis tóku gildi 3. júlí 2021.

Skylt verður að rukka fyrir ílátið sem maturinn og drykkurinn er afhentur í, ef ílátið er einnota og inniheldur plast. Þetta geta til dæmis verið plastglös fyrir gosdrykki, bjór, safa, smoothie eða hristinga. Þetta á líka við um einnota plastbox, -skálar, og -bakka undir mat. Ef ílátin eru úr náttúrulegum efnum en eru með loki úr plasti þá þarf líka að taka gjald fyrir það. Það sama á við ef ílátin eru úr lífplasti eða plasthúðuð.

Gjaldið sem seljendur taka verður alltaf að koma fram á kassakvittun. Það eru seljendur sem ákveða sjálfir upphæð gjaldsins. Um er að ræða sambærilega ráðstöfun og tók gildi varðandi burðarpoka þann 1. september 2019. Margir sölustaðir ættu því að geta tekið upp sambærilegt kerfi og verðlagningu og þegar þeir afhenda viðskiptavinum burðarpoka.

Einnota ílát þurfa líka að vera verðmerkt í samræmi við reglur um verðmerkingar. Ef neytandi getur valið um ólíkar umbúðir, til dæmis ef hann getur valið á milli þess að koma með eigið ílát eða keypt einnota ílát úr plasti þá þarf að gera skýrlega grein fyrir því. Til dæmis gæti þurft að bæta við upplýsingum um gjaldið á ílátunum á matseðil eða að verðmerkja öll plastílát sem nýtt eru í sjálfsafgreiðslu. Þetta er vegna þess að ílátið telst þá vera sérstök vara sem verður að merkja sem slíka. Aðeins í þeim tilvikum þar sem ekki er hægt að kaupa vöruna án einnota ílátsins er nóg að gjaldið komi bara fram á kassakvittun. Í þeim tilvikum er bara um eina vöru að ræða, en kostnaðurinn við vöruna er sundurliðaður á kvittun.

Dæmi:

Fyrir 3. júlí 2021

 

Eftir 3. júlí 2021

Drykkir:

Kaffi: 450 kr

Latte: 500 kr

Matur:

Falafel: 1500 kr

 

Drykkir:

Kaffi: 450 kr

Latte: 500 kr

Götumál: 20 kr

Take away: Drykkur + 20 kr

Matur:

Falafel: 1500 kr

Matarílát: 50 kr

Take away: 1500 kr + 50 kr

 

Einnota vörur sem bannað verður að afhenda án endurgjalds innihaldi þær plast
Bollar og glös, þ.m.t. lok 

Matarílát…

…með eða án loks

Endurgjaldsskyldan er ekki almenn heldur á aðeins við um afhendingu á sölustöðum

Ef matur eða drykkur er afhentur neytenda í einnota plastumbúðum þá þarf að taka gjald fyrir umbúðirnar, annars ekki. Algengast er að þessi afhending eigi sér stað á matsölustöðum við útrétti (e. take-away). Til dæmis er algengt að viðskiptavinir fái skyndibita í pappírsboxi með plasthúð, fái afhent götumál húðuð plasti á kaffihúsum, PLA plastglös undir bjór á börum og ís í boxi með plasthúð í ísbúðum. Í öllum tilvikum þarf að taka gjald fyrir þessi ílát eftir 3. júlí. Seljendur þurfa líka að taka gjald við heimsendingu á mat og drykk í einnota plastílátum.

Í lögunum segir:

Óheimilt er að afhenda eftirfarandi einnota plastvörur án endurgjalds á sölustöðum:

  1. bolla og glös fyrir drykkjarvörur, þ.m.t. lok þeirra, og
  2. matarílát, með eða án loks, sem ætluð eru undir matvæli til neyslu, annaðhvort á sölustað eða annars staðar, sem er alla jafna neytt beint úr ílátinu og eru tilbúin til neyslu án frekari tilreiðslu, svo sem eldunar, suðu eða hitunar, en að undanskildum umbúðum sem ætlaðar eru til að vefja utan um matvæli.

Það getur verið gott að búta þetta niður til þess að skilja hvað þetta þýðir í praktík. Hér fyrir neðan eru nokkur dæmi sem eru bútuð niður til að skýra hvort endurgjaldskrafan eigi við eða ekki.

Umbúð Plast Einnota Ætlað til neyslu á staðnum, annaðhvort á sölustað eða annarsstaðar Ætlað til neyslu beint úr ílátinu án frekari tilreiðslu Alla jafna neytt úr ílátinu Niðurstaða
Box fyrir heitan mat

Úr plasti

Eða úr lífplasti

Eða úr pappa með plasthúð

Eða úr pappa með plastloki

Endurgjaldskrafa, þarf að koma fram á kvittun
Box fyrir kaldann mat

Úr plasti

Eða úr lífplasti

Eða úr pappa með plasthúð

Eða úr pappa með plastloki

Endurgjaldskrafa, þarf að koma fram á kvittun
Brauðpokar/ langlokupokar

Úr sveigjanlegu efni úr plasti

Eða með plasthúð

Eða úr pappa með plastglugga

Endurgjaldskrafa, þarf að koma fram á kvittun
Frönskupokar Með plasthúð Endurgjaldskrafa, þarf að koma fram á kvittun
Bréf til að vefja um hamborgara Bréf með plasthúð Endurgjaldskrafa, þarf að koma fram á kvittun
Kokteilsósa Í boxi úr plasti, forpökkuð af framleiðanda Já, í einstaklings umbúðum Endurgjaldskrafa, þarf að koma fram á kvittun
Kokteilsósa Seld í plastflösku á hillu í matvörubúð Nei, í henni eru margir skammtar Nei, ætlað til heimilisnota Já, það er hægt að borða han beint Nei, hún er sett á mismunandi mat Þarf ekki að taka gjald fyrir plast umbúðirnar

 Hægt er að finna fleiri dæmi á síðu 16 og 20 leiðbeiningum ESB.

Dæmi um afhendingu á sölustað vara

Heimsending frá netverslun

Kaffi tekið með í götumáli

B. Lausnir

Græna lausnin

Í stað þess að setja gjald á einnota plastílát er hægt að nýta tækifærið og innleiða hringrásar hugsun. Kannski ætti frekar að líta á glös, bolla og matarílát sem þjónustu í staðinn fyrir einnota vöru?

Einnig er mikilvægt að matsölustaðir styðji hringrásina með því að auðvelda neytendum að fá mat og drykk afhent í eigið ílát.

Sleppa öllu óþarfa

Það er kjörið tækifæri að líta á nýju lagaákvæðin sem tækifæri til að fara yfir framboð sitt á einnota matar- og drykkjarílátum úr plasti og spyrja sig hvort þörf sé á tilteknu íláti. Þarf að vera plastlok á sósuboxinu, matarílátinu eða bollanum? Get ég sleppt sósuboxinu og sett sósuna bara til hliðar? Það er alltaf umhverfisvænast og hagkvæmast að sleppa öllum óþarfa

Hvað felst í því að breyta einnota vörum í þjónustu?

Drykkjar- og matarílát ætti kannski frekar að líta á sem þjónustu heldur en vöru. Þegar neytandi kaupir sér drykk eða mat er það mikilvæga ekki að eignast ílátið, heldur að hafa tök á því að neyta matarins eða drykksins.

Þægindi skipta oft neytendur miklu máli, en með því að bjóða upp á þjónustu sem gerir hringrás íláta þægilegri, er hægt að loka hringnum. Nú þegar hafa sprottið upp fyrirtæki sem hafa endurskilgreint kaffimál og matarílát sem þjónustu. Þessi lausn dregur úr losun og vörurnar verða ekki strax að rusli sem fer beint í urðun, lendir í sjónum eða í vegakantinum. Á svipaðan hátt og deiliþjónustur fyrir rafhjól og rafskutlur hafa gert, væri hægt að merkja fjölnota matarílát og drykkjarílát með QR kóða og leigja þá í gegnum app.

Til að slík kerfi virki vel er mikilvægt að hafa aðgengilegar skilastöðvar fyrir vöruna sem verið er að leigja. Hægt er að ímynda sér þjónustuaðila sem þjónustar margar verslanir og matsölustaði með fjölnota ílátum. Með þeim hætti getur neytandi keypt matvöru og drykk á einum stað, og skilað fjölnota ílátunum á öðrum stað. Úrgangur er auðlind á villigötum, og því ætti að umbreyta sem flestum ruslatunnum í skilastöðvar, sem að auðvelda að ílát verði notuð aftur og aftur.

Einnig er hægt að ímynda sér lausnir sem taka við og deila út matarílátum og drykkjarílátum á sjálfvirkan hátt, ekki ósvipað sjálvirkum móttökustöðvum skilagjaldsumbúða.

Hvernig sem þetta er leyst er þetta lausn sem ætti að forgangsraða ef það er mögulegt.

Leyfa neytendum að koma með eigið ílát

Sölustaðir sem vilja taka meiri ábyrgð á umhverfinu ættu að leita leiða til þess að bjóða viðskiptavinum sínum að koma með eigið ílát í staðinn fyrir að umbúðirnar sem mega ekki lengur vera ókeypis. Viðskiptavinir geta þá komið með kaffimál, nestisbox og sósukrukku sem þeir geta fengið matinn eða drykkinn afhentan í. Í þeim tilvikum er mikilvægt að sölustaðir verðmerki bæði matinn, drykkinn og ílátið til að fylgja lögum um rétt neytenda. 

Einnig er mælt með því að sölustaðir þrói verklag sem tryggir hvernig hægt er að huga að umhverfinu á sama tíma og matvælaöryggi er tryggt. Að neðan er hægt að skoða leiðbeiningar sem MAST hefur þróað í þeim tilgangi.

Leiðbeiningar

Leiðbeiningar MAST um matvæli afhent í ílát viðskiptavina

Gula lausnin

 Hægt er að draga úr notkun á einnota með því að gera þær vörur minna aðgengilegar.

Hvað felst í að færa staðsetningu á einnota vörum?

Markmiðið með endurgjaldskröfunni er að draga úr notkun á einnota plastvörum. Fyrir einhverja neytendur verður endurgjaldið á einnota plastílátum nægilega letjandi til þess að þeir komi með margnota ílát í staðinn. En þar sem rannsóknir sýna að raunveruleg kauphegðun neytenda á einnota vörum tengist fyrst og fremst aðstæðunum þar sem kauphegðunin á sér stað í og þægindunum við kaupin[1] þá er mikilvægt að huga að aðstæðunum.

​Hér eru þrjú ráð um hvernig hægt er að hnippa í neytendur svo þeir velji margnota umfram einnota ílát

  1. Færa staðsetningu á einnota vörum svo viðskiptavinir þurfi að biðja um þær. Í stað þess að viskiptavinir geti sjálfir náð sér í einnota bolla, eða einnota bollar sé sýnilegir við kassann, er hægt að geyma þá undir afgreiðsluborði.
  2. Leyfa sjálfafgreiðslu fyrir viðskiptavini sem koma með margnota ílát. Þetta gerir notkun á margnota ílátum að þægilega valkostinum.
  3. Spyrja alltaf – þarftu ílát? Margir sölumenn hafa vanið sig á að spyrja þessarar spurningar við kaup á einnota pokum, og æskilegt að spyrja einnig hvort virkilega sé þörf á einnota íláti. 

Nánar um hvernig hægt er að nota hnippingar til að draga úr notkun á einnota ílátu. 

Dæmi um hvernig hægt er að færa staðsetningu á einnota vörum

Rauða lausnin

Það er ekki æskilegt að skipta út einni einnota vöru fyrir aðra einnota vöru, þó  svo að það sé löglegt.

Hvað felst í því að skipta út einnota fyrir einnota?

Það þarf ekki að setja endurgjald á glös, bolla og matarílát sem eru að öllu leiti úr náttúrulegum fjölliðum. Dæmi eru ílát úr hreinum pappa. En hér er mikilvægt að hafa góðan skilning á því hvað plast er, því eins og er fjallað um að ofan þá er skilgreiningin á plasti mun víðtækari en margir gera sér grein fyrir. Einnig er mikilvægt að hafa í huga að endurgjaldskrafan gildir bæði fyrir glös, bolla og matarílát sem eru að hluta til úr plasti. Það getur verið erfitt að finna glös, og matarílát sem eru ekki með plastfilmu. Ef maður er í vafa getur því verið öruggast að setja endurgjald á alla einnota bolla, glös, og matarílát. 

Matarílát úr pappír (án plasthúðar)

C. Samsetning einnota plastflaskna 

Hvað felst í lagaákvæðunum um samsetningu einnota plastflaskna?

Í tilskipuninni Evrópusambandsins er kveðið á um að einnota plastflöskur fyrir drykkjarvörur sem settar eru á markað skulu vera að lágmarki 25% úr endurunnu plasti árið 2025. Árið 2030 skulu flöskurnar vera að lágmarki 30% úr endurunnu plasti.

Nánar verður kveðið á um samsetningu á einnota plastflöskum í reglugerð ráðherra. Þó að reglugerðin sé ekki enn komin út er vitað að hún fylgir markmiðum Evrópusambandsins. ​

 

 

Einnota plastflöskur verða að lágmarki að vera úr 25% endurunnu plasti

C. Lausnir

Græna lausnin

Áreiðanlegt og endurvinnanlegt plast

Við mælum með því einnota plastflöskur úr endurunnu plasti séu vottaðar með áreiðanlegu umhverfismerki, s.s. bláa englinum til að tryggja að þær séu sannanlega úr endurunnu plasti.

Einnig er mikilvæg að velja endurunnið plast sem hægt er að endurvinna aftur og er algengum lit sem eftirspurn er eftir.

 

 

Rauða lausnin

"Grænþvegið" endurunnið plast

Því miður eru dæmi um að plast sé markaðssett sem endurunnið sem ekki er það í reynd. Varast ber því að setja á markað flöskur þar sem ekki er hægt að sýna fram á að varan sé endurunnin.

Einnig er mikilvægt að lita ekki flöskur í óalgengum litum, þar sem þetta takmarkar endurvinnslu gildi flaskanna.

 

D. Merkingaskylda

Hvað felst í merkingaskyldunni?

Eftirfarandi einnota plastvörur verður að merkja í samræmi við reglugerð ráðherra (sjá umfjöllun neðar).

  1. Dömubindi og túrtappa
  2. Blautþurrkur
  3. Sígaretturfiltera
  4. Bolla og glös úr plasti að hluta til eða öllu leiti

Evrópusambandið hefur sett reglugerð um hvernig merkja skuli þessar vörur. Ráðherra mun í samræmi setja fram sérstaklega íslenska reglugerð um þessar merkingar  til innleiðingar á reglugerð ESB. Frá og með 3. júlí 2021 er ráðherra heimilt að setja þessa reglugerð, en reglugerðin er enn í vinnslu.  Merkingar skulu vera áprentaðar eða greyptar í vöruna. Í eitt ár frá gildistöku er þó heimilt að notast við álímda merkingu. 

Notað verður samræmt útlit fyrir öll ESB og EES löndin. Hægt er að nálgast merkingarnar í vector formati hér á ensku, og Umhverfisstofnun hefur látið útbúa merkingarnar á íslensku sem hægt er að hlaða niður hér að neðan.

Einnota vörur sem ber að merkja sérstaklega innihaldi þær plast

D. Lausnir

Græna lausnin

Skipta út einnota fyrir fjölnota

 Hægt er að skipta út vörunum sem þörf er á að merkja fyrir fjölnota staðgengla.

Í stað dömubinda og túrtappa er hægt að nota túrnærbuxur og álfabikar. Í stað blautklúta er hægt að nota þvottapoka. Í staðinn fyrir einnota glös og bolla er hægt að nota margnota mál.

 

Merkja með plast upplýsingum OG flokkunarleiðbeiningum

Merkingarnar eru neytendum til upplýsinga um að plast sé í tiltekinni vöru. Neytendur eru oft á tíðum ekki meðvitaðir um hvaða vörur innihalda plast, og því mikilvægt að koma þeim skilaboðum á framfæri, þar sem allt plast sem lendir í náttúrunni plastið brotnar ekki niður og veldur skaða.

Merkingarnar eru hinsvegar ekki flokkunarleiðbeiningar og því er mikilvægt að rugla ekki neytendur í rýminu. Þetta á sérstaklega við um vörur sem eru úr plasti að hluta til, eða eru úr lífplasti.

Þess vegna er æskilegt að merkja vörurnar bæði með plast upplýsingum og flokkunar leiðbeiningum. Við mælum með að nota samræmt merkingarkerfi FENÚR fyrir flokkunarleiðbeiningar.

 

Merkingarnar á íslensku

Hér er hægt að hlaða niður merkingunum á íslensku

Rauða lausnin

Rugla neytendur í rýminu

 

Ef að vörur sem flokka á sem til dæmis lífrænan úrgang, pappír, eða almennan úrgang er merkt að það innihaldi plast er hætta á því að neytendur ruglist í rýminu og flokki vöruna sem plast.

Hvað fellur fyrir utan lögin?

Allar margnota vörur, hvort sem þær eru úr plasti eður ei

Margnota vörur eru hugsaðar, hannaðar og settar á markað til að fara í gegnum margar hringrásir. Vörunni er svo skilað aftur til framleiðenda til enduráfyllingar eða endurnotkunnar.

Ef vöru er ekki skilað aftur til framleiðanda til enduráfyllingar eða endurnotkunar í sama tilgangi og henni var ætlað upphaflega þá telst varan vera einnota.

Þetta þýðir að það er ekki nóg að hægt sé að drekka drykk úr flösku einu sinni og fylla hana svo sjálfur með vatni til þess að varan teljist fjölnota. Þetta þýðir einnig að það er ekki nóg fyrir framleiðendur að sýna fram á að hægt sé að nota vöruna aftur og aftur. Til að vara geti talist margnota verður bæði að vera hægt að nýta hana mörgum sinnum í sama tilgangi OG henni verður að vera hægt að skila aftur til framleiðenda til enduráfyllingar eða endurnotkunar.

Dæmi um vörur sem eru hannaðar til áfyllingar

Umbúðir vernda og varðveita, en matarílát eru alla jafna nýtt til að neyta beint úr ílátinu

Matarílát eru ílát sem ætluð eru undir matvæli til neyslu, annaðhvort á sölustað eða annars staðar. Matarins í ílátinu er alla jafna neytt beint úr ílátinu og hann er tilbúinn til neyslu án frekari tilreiðslu, svo sem eldunar, suðu eða hitunar.

Umbúðir eru þá pakkningar á vöru sem falla fyrir utan þessarar skilgreiningar. Oft er talað um fyrsta stigs, annars stigs og þriðja stigs umbúðir.

Fyrsta stigs umbúðir eru þær umbúðir sem eru í beinni snertingu við vöruna sjálfa. Tilgangur þessara umbúða er að vernda og/eða varðveita vöruna og upplýsa neytendann.

Annars stigs umbúðir eru umbúðir sem safna saman nokkrum vörum í pakka eða þjóna þeim tilgangi að varan líti vel út í búðarhillum.

Þriðja stigs umbúðir eru flutningsumbúðir sem auðvelda neytendum meðhöndlun og flutning á nokkrum vörum heim.

Umbúðir sem eru notaðar til þess að vefja utanum matvæli falla einnig utan skilgreiningarinnar á mataríláti.

Dæmi um plastumbúðir sem lögin taka ekki á

Gúrka í plastumbúðum

Jógúrt í plastumbúðum seld af búðarhillu

Matur með plastfilmu

Nýsköpun

Sumar lausnir eru enn ekki til, en geta orðið til.

Hvað felst í nýsköpunnar lausninni?

Sumar lausnir eru enn ekki til. Hægt er að nýta sér lögin um plast sem tækifæri til að skapa nýjar lausnir. Margar nýsköpunarlausnir eru í pípunum, og má sem dæmi nefna vinningshafa nýsköpunarverðlauna Ellen McArthur Foundation.

Það er hægt að hugsa út fyrir kassann og fara í hugmyndavinnu um hvort og hvernig er hægt að afhenda vörur án þess að notast við einnota umbúðir, hvort sem þær eru margnota, einnota, úr plasti, úr pappír eða eitthvað annað. Hvernig er hægt að vinna í því að sú þjónusta sem þið eruð að selja sé í auknum mæli hringræn? Hvernig getum við dregið úr sóun á öllum stigum? Hvernig getum við tekið aukna ábyrgð á þeim vörum sem við seljum áður en hún kemur til okkar og eftir að hún fer frá okkur?

Þægindi skipta oft neytendur miklu máli, en með því að bjóða upp á þjónustu sem gerir hringrás matar- og drykkjaríláta þægilegri er hægt að loka hringnum. Nú þegar hafa sprottið upp fyrirtæki sem hafa endurskilgreint kaffimál og matarílát sem þjónustu. Þessi lausn dregur úr losun og vörurnar verða ekki strax að rusli sem fer beint í urðun, lendir í sjónum eða í vegakantinum. Það er ekkert því til fyrirstöðu að nýta sama hugsunarhátt fyrir deiliþjónustur fyrir poka. Á svipaðan hátt og deiliþjónustur fyrir rafhjól og rafskutlur hafa gert, væri hægt að merkja fjölnota burðarpoka, matarílát og drykkjarílát með QR kóða og leigja þá í gegnum app.

Einnig er möguleiki á því að búa til nýjar gerðir af vörum sem eru ekki úr plasti. Til þess að það sé hægt er mikilvægt að hafa góðan skilning á því hvað sé ekki plast. Í tilskipun Evrópusambandsins frá júní 2019 kemur fram að efni sem er úr náttúrulegum fjölliðum og hefur ekki verið breytt með efnafræðilegum hætti sé ekki plast. Í töflunni að neðan er listi yfir efni sem telst ekki til plasts samkvæmt skilgreingu Evrópusambandsins. Listinn er ekki tæmandi, og allt það efni sem er úr náttúrulegum fjölliðum sem hefur ekki verið breytt með efnafræðilegum hætti eða sett í íblöndunarefni er ekki plast.

Dæmi um náttúrulegar fjölliður sem falla utan lagaákvæðana um einnota plastvörur

Náttúrulegar fjölliður framleiddar með líffræðilegri myndun í dýrum

Fjölsykrur og fjölliður byggðar á þeim: kítín, hýalúrónsýra

Prótein og byggð á því: kasein, kollagen, gelatín, hár, keratín, silki

Aðrar: fjölfosföt

Náttúrulegar fjölliður framleiddar með líffræðilegri myndun í plöntum og þörungum

Fjölsykrur og fjölliður byggðar á þeim: agaragar, algínat, sellulósi1, hemicellulose, inúlín, levan, pektín, sterkja (amylopectin, amylose), xanthan

Aðrar: cutin, óbreytt lignin, polyphosphates, suberin

Blöndur af náttúrulegum fjölliðum og öðrum náttúrulegum efnasamböndum: Bómull, glúten, latex
Náttúrulegar fjölliður framleiddar með líffræðilegri myndun í sveppum

Fjölsykrur og fjölliður byggðar á þeim: α-1,3-glúkan, kítín, kítósan

Prótein og fjölliður byggð þar á: glýkóprótein

Aðrar: fjölbrigði (PMLA), fjölfosföt

Náttúrulegar fjölliður framleiddar með líffræðilegri myndun í bakteríum

Fjölsykrur og fjölliður byggðar á þeim: algínat, bakteríusellulósi, curdlan, dextran, pullulan, xanthan

Aðrir: ε-pólý-L-lýsín, hýalúrónsýra, pólý-γ-glútamínsýra, fjölhýdroxýalkanoat (PHA), fjölfosföt